ALMA, genç yıldızların çevresinde ilk kez tamamen ağır metanol buldu

Şili'deki ALMA radyo teleskobuyla yürütülen geniş bir tarama, yeni doğmuş yıldızların çevresindeki kimyanın beklenenden daha zengin olduğunu gösterdi. NSF NRAO ve ALMA Gözlemevi'nin 7 Ekim 2026'da yayımladığı açıklamalara göre, COMPASS adlı büyük program kapsamında Güneş benzeri 11 genç yıldız 100 saatten uzun gözlem süresiyle taradı; sonuçlar Astronomy & Astrophysics dergisinde aynı anda yayımlanan yedi makalede toplandı.

Taramanın en dikkat çekici sonucu, metanolün bugüne kadar uzayda hiç görülmemiş bir biçiminin bulunması oldu: molekülün bütün hidrojen atomlarının yerini döteryumun aldığı, kimyacıların CD3OD olarak yazdığı "tamamen ağır" metanol. Açıklamaya göre bu tespit, Perseus bulutunda yaklaşık 1.000 ışık yılı uzaklıktaki IRAS 4A2 adlı genç yıldızın çevresinde yapıldı ve ilgili makaleye Max Planck Radyo Astronomi Enstitüsü'nden Arnaud Belloche öncülük etti.

Döteryum neden sayılıyor

Döteryum, çekirdeğinde bir nötron bulunan ağır hidrojendir ve evrende sıradan hidrojenden çok daha seyrektir. Bu yüzden bir molekülün hidrojenlerinin kaçının döteryumla yer değiştirdiği, o molekülün hangi ortamda ve hangi sıcaklıkta kurulduğuna dair ipucu olarak kullanılır. Metanol (CH3OH), yıldızlar arası ortamda daha büyük organik moleküllerin yapı taşı sayılıyor; dolayısıyla metanolün tüm döteryumlu çeşidinin ilk kez görülmesi, protoyıldız çevresindeki buz kimyasının ne kadar ileri gidebildiğini gösteren bir ölçü.

Protoyıldız, henüz kendi çekirdeğinde hidrojen yakmaya başlamamış, çevresindeki gaz ve tozdan kütle toplamayı sürdüren yıldız tohumudur. COMPASS'ın seçtiği 11 kaynak da Güneş'in gençliğine benzeyen bu tür nesneler arasından seçildi.

Maserler sanıldığından yaygın

Programın ikinci bulgusu, metanol maserlerinin incelenen genç yıldızların yarısından fazlasında görülmesi oldu. Maser, belirli radyo frekanslarında moleküllerin ışımayı güçlendirmesiyle oluşan keskin ve parlak bir sinyaldir; gökbilimciler bu sinyalleri uzaktan okunabilen işaret fenerleri gibi kullanıyor. ALMA'nın açıklamasında bu yaygınlığın önceki beklentinin üzerinde olduğu belirtiliyor — yani bu maserler, genç yıldızların yakın çevresindeki hareketi ve yoğunluğu izlemek için düşünülenden daha elverişli bir araç olabilir.

Gözlemler, 66 antene kadar birlikte çalışabilen ALMA dizisiyle yapıldı. COMPASS programının adı, "Protoyıldızlarda Karmaşık Organik Moleküllerin ALMA Tayf Taramalarıyla İncelenmesi" anlamına geliyor ve amacı tek tek ilginç kaynaklar yerine bir yıldız örneklemini aynı ölçütlerle taramak.

"Gezegenlerdeki koşulları nasıl etkiliyor?"

Programın baş araştırmacısı, Kopenhag Üniversitesi Niels Bohr Enstitüsü'nden Jes Jørgensen, açıklamada en genç protoyıldızların çevresindeki karmaşık kimya hakkında "tümüyle yeni bir kavrayış" elde ettiklerini söyledi. Jørgensen'e göre asıl soru, bu kimyasal malzemenin ileride oluşacak gezegenlerdeki koşulları ve orada yaşamın başlangıcını etkileyip etkilemediği. Programın yürütücüleri arasında NSF NRAO'dan Adele Plunkett, Toulouse Üniversitesi'nden Audrey Coutens, Bern Üniversitesi'nden Maria Drozdovskaya ve Seul Ulusal Üniversitesi'nden Jeong-Eun Lee de bulunuyor.

Sırada ne var

Açıklamada, yayımlanan yedi makalenin COMPASS verilerinin tümünü değil ilk çözümlemelerini yansıttığı, veri kümesi üzerindeki çalışmanın sürdüğü belirtiliyor. Bu da bulguların kesin bir tablo değil, genişlemeye açık bir başlangıç olduğu anlamına geliyor: tek bir kaynakta görülen CD3OD'nin diğer protoyıldızlarda ne sıklıkta bulunduğu, maser yaygınlığının yıldız kütlesi ya da yaşla nasıl değiştiği henüz açık sorular.

Kaynak: NSF NRAO — Cosmic Cocktail: Exotic Methanol Discovered in Planet-Building Zones, ALMA Gözlemevi — Cosmic Cocktail: ALMA Reveals Exotic Methanol Around Young Stars