Nova

Nova, gökyüzünde aniden parlak, "yeni" bir yıldız belirmiş gibi görünmesine yol açan ve haftalar ya da aylar içinde sönükleşen bir yıldız patlamasıdır. Adı Latincede "yeni yıldız" anlamına gelen stella nova ifadesinden gelir. Gözlenen tüm novalar, yakın bir çift yıldız sistemindeki beyaz cücelerde meydana gelir.

Nasıl oluşur?

Hikâye iki yıldızla başlar. Bunlardan biri evrimini tamamlayıp bir beyaz cüceye dönüşür; diğeri ise ana kol yıldızı, alt dev ya da kırmızı dev olarak yanında kalır. İki yıldız birbirine yeterince yakınsa, eşlik eden yıldızın dış katmanlarındaki gaz beyaz cüceye akar ve onun çevresinde bir toplanma diski oluşturur. Bu gaz, beyaz cücenin yüzeyinde ince ama çok yoğun, çoğunlukla hidrojenden oluşan bir tabaka hâlinde birikir.

Beyaz cücenin maddesi aşırı sıkışmış olduğundan biriken hidrojen ısındıkça genleşemez. Tabakanın sıcaklığı yaklaşık 20 milyon kelvine ulaştığında kontrolden çıkan bir nükleer füzyon başlar. Açığa çıkan enerji, kalan gazı saniyede birkaç bin kilometreyi bulan hızlarla uzaya savurur ve sistemin parlaklığı Güneş'inkinin birkaç katından 50.000-100.000 katına kadar yükselir. Yine de saçılan madde yalnızca Güneş kütlesinin on binde biri kadardır ve beyaz cüce bu olaydan sağ çıkar. Bu yüzden aynı sistem yeniden madde biriktirip tekrar patlayabilir.

Nova, süpernovadan farklıdır. Novada yalnızca yüzeydeki tabaka patlar. Beyaz cüce Chandrasekhar sınırına yaklaşacak kadar madde toplarsa bu kez yıldızın tamamı yok olur; bu olay Ia türü süpernova olarak sınıflandırılır.

Örnekler

Samanyolu'nda yılda 25 ile 75 arası nova olduğu tahmin edilir, ama toz ve gaz uzaktakileri gizlediği için yılda ortalama yalnızca 10 kadarı gözlenir. Çoğu teleskopla bulunur; çıplak gözle görülebilecek kadar parlak olanlar ancak 12-18 ayda bir çıkar. Son dönemin en parlak örneklerinden Kuğu Novası 1975, 29 Ağustos 1975'te belirdi ve Deneb'e yakın bir parlaklığa (2,0 kadir) ulaştı.

Patlaması birden çok kez gözlenmiş novalara tekrarlayan nova denir. Yılancı takımyıldızındaki RS Ophiuchi, 1898, 1933, 1958, 1967, 1985, 2006 ve 2021'de olmak üzere yedi kez parladı. Kuzey Tacı'ndaki T Coronae Borealis en son 1946'da patladı ve gökbilimciler bir sonraki patlamasını bekliyor. Astronomlar aslında tüm novaların yinelendiğini, ama çoğunda bu sürenin 1.000 ile 100.000 yıl arasında değiştiğini düşünüyor.

Novalar sönme hızlarına göre de sınıflandırılır: hızlı novalar parlaklıklarının doruğundan sonra 25 günden kısa sürede 2 kadir sönükleşir, yavaş novalarda bu süre 80 günü aşar. Tekrarlayan bir nova genellikle yaklaşık 9 kadir parlarken klasik bir nova 12 kadirden fazla parlayabilir. Andromeda Galaksisi'ndeki M31N 2008-12a, yaklaşık 12 ayda bir patlayarak en sık yinelenen novalardandır. 2010'da Fermi Gama Işını Uzay Teleskobu, novaların gama ışını da yayabildiğini keşfetti.

Neden önemli?

Nova kalıntılarının tayfı helyum, karbon, azot, oksijen, neon ve magnezyumca zenginleştirilmiştir; klasik novalar Samanyolu diskindeki lityumun başlıca kaynaklarından biri olarak görülüyor. Novaların doruk parlaklıkları belirli değerlerde toplandığı için uzaklık ölçümünde de kullanılabilirler. "Nova" adı Tycho Brahe'nin 1572'de Kraliçe takımyıldızında gördüğü ve De nova stella kitabında anlattığı yıldızdan gelir; o olay sonradan bir süpernova olarak anlaşıldı. İki terim 1930'lara kadar birbirinin yerine kullanıldı.

İlgili terimler

• Beyaz cüce
• Çift yıldız
• Süpernova
• Değişen yıldız
• Chandrasekhar sınırı