2.884 süpernovalık Unite kataloğu: Karanlık enerji zamanla değişiyor olabilir

Evrenin hızlanarak genişlemesine yol açan karanlık enerjinin zamanla değişebileceğine dair yeni bir işaret geldi. Avustralya'daki Queensland Üniversitesi'nin öncülük ettiği uluslararası bir ekip, yaklaşık 30 yıllık gözlemi tek bir tutarlı çerçevede birleştirerek 2.884 Ia türü süpernovadan oluşan "Unite" adlı kataloğu hazırladı. Ekibin 4 Eylül 2026'da arXiv'de paylaştığı ve Publications of the Astronomical Society of Australia dergisine gönderdiği çalışmaya göre veriler, karanlık enerjiyi sabit kabul eden standart modelden bir sapmaya işaret ediyor.

Evrenin mesafe cetveli

Ia türü süpernovalar, beyaz cüce yıldızların patlamasıyla oluşuyor ve parlaklıkları belli bir düzen içinde değiştiği için kozmik mesafe ölçümünde "standart mum" olarak kullanılıyor. Bir süpernovanın ne kadar uzakta olduğu ve ışığının evrenin genişlemesiyle ne kadar kırmızıya kaydığı birlikte ölçülünce, genişlemenin geçmişteki hızı geri çıkarılabiliyor. Karanlık enerji de 1998'de bu yöntemle, uzak süpernovaların beklenenden sönük görünmesi üzerine keşfedilmişti.

Unite, iki büyük veri setini birleştiriyor: farklı taramalardan derlenen Pantheon+ kataloğu ile Karanlık Enerji Araştırması'nın (Dark Energy Survey, DES) 2024'te yayımlanan beş yıllık süpernova verisi. Çalışmada katkısı anılan taramalar arasında Foundation, Pan-STARRS1, Sloan Dijital Gökyüzü Taraması, Supernova Legacy Survey ve Carnegie Süpernova Projesi de var.

Eski veriye yeni gözle bakmak

Doktora öğrencisi Ryan Camilleri, Queensland Üniversitesi'nin açıklamasında ekibin üç on yıllık gözlemi tek ve tutarlı bir çerçevede yeniden kurduğunu söylüyor. Bunun için eski ölçümler, süpernovaların davranışına dair bugün bilinenler ışığında modern yöntemlerle yeniden incelendi. Farklı kapasitedeki teleskopların verileri birbirine bağlandı. Süpernova ışığını etkileyen kozmik toz ve patlamanın gerçekleştiği galaksinin kütlesi gibi etkenler hesaba katıldı. Işığın yolu üzerindeki kütlelerin onu bükmesiyle oluşan kütleçekimsel mercek etkisi de düzeltmeye eklendi. Ayrı bir makalede örneklemin yüzde 98'inden fazlası için ev sahibi galaksilerin yıldız kütleleri tutarlı bir yöntemle yeniden ölçüldü.

Rakamlar ne söylüyor?

Yalnız süpernova verisi ve sabit karanlık enerjili düz evren modeli kullanıldığında, evrendeki madde yoğunluğu oranı yaklaşık 0,31 bulunuyor. Asıl ilginç sonuç, süpernovalar kozmik mikrodalga arka plan ışıması ve galaksilerin uzaydaki dağılımında saklı "baryon akustik salınımları" verileriyle birleştirildiğinde çıkıyor. Bu verilerin bir kısmı DES'ten, bir kısmı da Karanlık Enerji Tayfsal Aleti'nden (DESI) geliyor. Makaleye göre karanlık enerji sabit kabul edildiğinde veri setleri arasında belirgin bir gerilim ortaya çıkıyor. Karanlık enerjinin zamanla değişmesine izin verildiğinde ise bu gerilim azalıyor.

Karanlık enerjinin davranışı, "durum denklemi" adı verilen bir parametreyle tanımlanıyor. Bu değerin sabit olarak -1 olması, Einstein'ın kozmolojik sabitine karşılık geliyor. Unite'ın birleşik analizinde bugünkü değer yaklaşık -0,86 çıkıyor ve zamanla değiştiğine işaret ediyor. Yazarlara göre ölçümün güven bölgesi, DES, DESI ve mikrodalga verilerinin önceki birleşimine göre yaklaşık yüzde 30 daraldı.

Kesin bir keşif değil

Sonucun sınırları açıkça belirtilmiş. Bayesçi kanıt ölçütü, zamanla değişen karanlık enerjiye yalnız zayıf bir tercih gösteriyor. Klasik istatistik yöntemlerinde ise standart modele karşı tercih, kullanılan yönteme göre 3,1 ile 3,3 sigma arasında. Fizikte bir keşfin ilan edilmesi için genellikle 5 sigma aranır. Çalışma henüz hakem değerlendirmesinden geçmedi.

Profesör Tamara Davis'e göre DES'in 2024'teki süpernova verileri de karanlık enerjinin değişebileceğine dair ipuçları vermişti. Yeni derleme de standart modelden sapma görüyor ama biraz farklı bir yönde. Davis, DESI'nin evrenin erken döneminden kalan ses dalgalarının izlerini inceleyen taramalarının da benzer ipuçları bulduğunu hatırlatıyor ve birbirinden bağımsız iki ölçümün karanlık enerjinin değişmediği varsayımını sorguladığını söylüyor. İki yöntemin standart modelden tam olarak aynı yönde sapmaması ise sorunun henüz çözülmediğini gösteriyor.

Sırada ne var?

Ekip, yeni gözlemler geldikçe kataloğu büyütmeyi planlıyor. Bunlardan biri, DES'in taradığından daha yakındaki yüzlerce süpernovayı bulan DEBASS programı. Yakın süpernovalar, mesafe merdiveninin temelini güçlendirerek uzak patlamalarla yapılan karşılaştırmayı daha sağlam hâle getirecek. Davis, karanlık enerjiyi anlamanın kütleçekimi ile kuantum fiziğini birleştirme yolunda da ipucu verebileceğini düşünüyor. Bu iki kuram kendi alanlarında son derece başarılı ama henüz tek bir çerçevede buluşmuyor. Karanlık enerjinin gerçekten değişip değişmediğine dair kesin yanıt ise önümüzdeki yıllarda daha büyük süpernova ve galaksi taramalarından bekleniyor.