Samanyolu

Samanyolu, Güneş'in ve Dünya'nın içinde yer aldığı, yüz milyarlarca yıldızdan oluşan çubuklu sarmal bir galaksidir. Gece gökyüzünde gördüğümüz sütlü şerit, bu galaksinin diskine içeriden, kenarından bakmamızın sonucudur.

Nasıl işler?

Samanyolu'nun şekli yassı bir disk, ortada şişkin bir çıkıntı ve çevresinde seyrek bir halo olarak tarif edilir. Disk yaklaşık 87 bin ışık yılı çapındadır; sarmal kollardaki kalınlığı ise yalnızca yaklaşık bin ışık yılıdır. Merkezdeki çıkıntıdan uzanan bir yıldız çubuğundan sarmal kollar doğar. Güneş sistemi, Orion Kolu'nun iç kenarında, merkezden yaklaşık yirmi yedi bin ışık yılı uzakta bulunur.

Galaksi dönüş hâlindedir. Güneş, merkezin çevresinde yaklaşık saniyede iki yüz yirmi kilometre hızla ilerler ve bir tur atması yaklaşık iki yüz kırk milyon yıl sürer. Dış bölgelerdeki yıldızların hızları beklenenden yüksektir; bu, galaksinin görünen maddeden çok daha fazla kütleye, yani büyük bir karanlık madde haleine sahip olduğunu gösterir. Disk içinde gaz ve toz bulutları yeni yıldızlar doğurur, yaşlanan yıldızlar da maddeyi geri salarak döngüyü sürdürür.

Örnekler

Galaksinin merkezinde Yay A* adlı süper kütleli bir kara delik vardır; kütlesi Güneş'in yaklaşık 4,3 milyon katıdır ve Olay Ufku Teleskobu 12 Mayıs 2022'de bu kara deliğin görüntüsünü yayımladı. Çevresindeki yıldızların yörüngeleri yıllarca izlenerek kütlesi ölçüldü. Gaia uzay aracı ise yaklaşık iki milyar yıldızın konumunu ve hareketini kaydederek galaksinin üç boyutlu haritasını çıkarmamızı sağladı. Orion Bulutsusu ve Kartal Bulutsusu gibi yıldız doğum bölgeleri, diskin etkin yönlerini gösterir.

Samanyolu'nun yanında Büyük ve Küçük Macellan Bulutları adlı cüce galaksiler dolanır. Ayrıca galaksi, Andromeda ile birlikte Yerel Grup'un iki büyük üyesinden biridir; Andromeda'ya yaklaşık saniyede 110 kilometre hızla yaklaşmaktadır; birleşmenin yaklaşık 4,5 milyar yıl sonra gerçekleşebileceği düşünülürdü, ancak 2025 tarihli bir çalışma çarpışma olasılığını çok daha düşük buldu.

Tarihçe

Antik çağlarda şeridin ne olduğu bilinmiyordu. Arapçadaki halk adı "saman taşıyanların yolu" anlamına gelir; Osmanlı Türkçesinde "saman uğrusu" (saman hırsızı) ve "hacılar yolu" gibi adlar da kullanılmış, Samanyolu sözcüğü ise 1930'larda dil çalışmaları sırasında kayda geçmiştir. Galileo 1610'da teleskopuyla şeridin sayısız soluk yıldızdan oluştuğunu gösterdi. 1920'lerin başında yapılan gözlemlerle, özellikle Edwin Hubble'ın 1923 gözlemleriyle, Andromeda gibi bulutsuların Samanyolu'nun dışındaki ayrı galaksiler olduğu anlaşıldı ve Samanyolu'nun evrenin yalnızca bir galaksisi olduğu ortaya çıktı. Sonraki on yıllarda çubuk yapısı ve sarmal kollar ayrıntılandı.

Neden önemli?

Samanyolu, bir galaksiyi tek tek yıldızlarına kadar en ayrıntılı inceleyebildiğimiz yerdir. Yıldız oluşumu, galaksi çarpışmaları ve karanlık madde gibi konulardaki kuramlar önce burada sınanır. İçindeki yıldızların yaşları ve bileşimleri, galaksinin milyarlarca yıllık geçmişini okumamıza olanak verir.

Merak edilenler

Samanyolu çıplak gözle, ışık kirliliğinden uzak bir yerden en iyi yazın ve Yay ile Akrep takımyıldızları yönünde görünür; çünkü galaksinin merkezi o yöndedir. Şeridin koyu çatlakları, yıldızlararası toz bulutlarının arkadaki ışığı engellemesiyle oluşur. Bu toz nedeniyle merkezin kendisini görünür ışıkta göremeyiz; kızılötesi ve radyo gözlemleri gerekir. Galaksideki yıldızların toplam sayısının 100 ile 400 milyar arasında olduğu tahmin edilir ve kütlenin çoğu karanlık maddededir. Bilinen en yaşlı yıldızlardan bazılarının yaşı yaklaşık 13 milyar yıl olarak tahmin edilir. Galaksimizin toplam kütlesi için yapılan tahminler yaklaşık bir trilyon Güneş kütlesi çevresinde değişir; Gaia verilerine dayanan 2023 tarihli bir çalışma ise çok daha düşük bir değer bulmuştur. Bu belirsizlik, karanlık maddenin miktarını ölçmenin zorluğundan kaynaklanır. Galaksi geçmişte küçük galaksileri yutarak büyümüştür ve hâlen de bunu sürdürmektedir. Gaia verilerinde bu birleşmelerin yıldız akıntısı izleri açıkça seçilir.

İlgili terimler

• Galaksi
• Yerel Grup
• Andromeda Galaksisi
• Kara delik
• Karanlık madde
• Işık yılı