Roscosmos

Roscosmos, Rusya Federasyonu'nun uzay uçuşlarından, kozmonot programlarından ve havacılık-uzay araştırmalarından sorumlu devlet şirketidir. 1992'de Rusya Uzay Ajansı olarak kuruldu ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Sovyet uzay programının büyük bölümünü devraldı. Merkezi Moskova'daki Ulusal Uzay Merkezi'ndedir; 2025'ten beri Moskova'nın Fili semtindeki yeni binada bulunur. Şubat 2025'ten bu yana kurumun başında Dmitry Bakanov vardır.

Tarihçe

Roscosmos'un temeli, 1957'de ilk yapay uydu Sputnik'i ve 1961'de ilk insanı uzaya gönderen Sovyet programına dayanır. 1992'de kurulan Rusya Uzay Ajansı, bu mirasın kurumsal devamı oldu. 2015'te Birleşik Roket ve Uzay Şirketi ile birleştirilerek bugünkü devlet şirketi yapısına kavuştu; bu adım Rus uzay sanayisinin yeniden devletleştirilmesi anlamına geliyordu.

Kurum, ilk modüler uzay istasyonu Mir'in tasarım ömrünün on yıl ötesine kadar işletilmesini sağladı; Mir'deki son insanlı görev 2000'de sona erdi. 1998'de Zarya modülünün fırlatılmasıyla Uluslararası Uzay İstasyonu'nun (ISS) temeli atıldı ve Roscosmos istasyonun Rus bölümündeki yedi modülü inşa etti.

Roketler, araçlar ve hizmetler

• Soyuz-2: Orta sınıf roket ailesi; insanlı ve kargo görevlerinin bel kemiği.
• Proton-M: Uzun yıllar yer eşzamanlı uydu fırlatmalarında kullanılan ağır roket. Türksat 4A ve 4B bu roketle fırlatıldı.
• Angara A5 ve Angara-1.2: Yeni nesil ağır ve hafif sınıf roketler.
• Soyuz MS ve Progress MS: ISS'e mürettebat ve kargo taşıyan araçlar. Soyuz, tarihte en çok uçmuş insanlı uzay aracıdır.
• Uzay limanları: Kazakistan'daki Baykonur (dünyanın ilk ve en büyük uzay limanı), Arkhangelsk'teki Plesetsk ve Amur bölgesindeki Vostochny. Uzay limanları Rus Uzay Kuvvetleri ile ortak işletilir.

Roscosmos ayrıca Yuri Gagarin Kozmonot Eğitim Merkezi'nin yönetimine ortaktır.

Önemli görevler ve başarılar

• ISS'in kuruluşu: Zarya ve Zvezda modülleri istasyonun çekirdeğini oluşturdu.
• Nauka modülü: Uzun gecikmelerden sonra Temmuz 2021'de ISS'e eklendi.
• ExoMars Trace Gas Orbiter: ESA ile ortak geliştirilen araç 2016'da Mars yörüngesine girdi.
• Uzun yıllar boyunca, Uzay Mekiği'nin emekliye ayrıldığı 2011'den Crew Dragon'un devreye girdiği 2020'ye kadar, ISS'e astronot taşıyabilen tek araç Soyuz'du.

Kurumun gezegen görevlerinde ise başarısızlıklar dikkat çeker: Mars 96 ve Fobos-Grunt başarısız oldu, 2023'te Luna 25 iniş aracı Ay'a çarptı.

Roscosmos'un tarihindeki en önemli miras, Soyuz'un güvenilirliğidir. Soyuz roketinin kökeni, 1950'lerde geliştirilen ve Sputnik'i yörüngeye taşıyan R-7 füzesine dayanır. Temel mimari on yıllar boyunca adım adım iyileştirildi ama köklü biçimde değiştirilmedi. Bu "kanıtlanmış tasarımı koru" yaklaşımı, Soyuz'u dünyanın en çok uçan roket ailelerinden biri yaptı. Aynı yaklaşım Soyuz kapsülü için de geçerlidir: Mürettebat kapsülü, yörünge modülü ve servis modülünden oluşan üç parçalı yapı ilk günden beri korunur.

Rus uzay sanayisi 2000'lerden bu yana bütçe kısıtları, nitelikli personel kaybı ve kalite kontrol sorunlarıyla mücadele ediyor. Kurumun ilk yardımcısı, şirketin kâra geçmesinin ancak 2025 civarında mümkün olabileceğini belirtmişti. Batılı ortaklarla iş birliğinin büyük ölçüde sona ermesi, Roscosmos'u Çin, İran ve diğer ülkelerle yeni ortaklıklar kurmaya yöneltti. Yine de Rusya, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun işletiminde ABD ile birlikte çalışmayı sürdüren ortaklardan biri olmaya devam ediyor.

Bugün ve gelecek planları

Roscosmos, ISS'in 2028'den itibaren yörüngeden çıkarılmasıyla birlikte Nauka modülünü temel alan bir Rus Yörünge İstasyonu kurmayı planlıyor. Geliştirme aşamasındaki araçlar arasında orta sınıf Soyuz-5, kısmen yeniden kullanılabilir ve metan yakıtlı Soyuz-7, yeni mürettebat aracı Orel ve süper ağır Yenisey roketi bulunuyor. Ay tarafında Luna-Glob programının yörünge aracı, kutup iniş araçları ve örnek dönüşü görevleriyle sürmesi, Çin ile Uluslararası Ay Araştırma İstasyonu'nun kurulması hedefleniyor.

2022'deki Ukrayna işgaline verilen tepkiler kurumu uluslararası alanda yalnızlaştırdı. ESA ile ExoMars iş birliği askıya alındı, Soyuz'un Kourou'dan fırlatılması sona erdi ve ABD'nin Antares roketine motor tedariki durdu. Roscosmos buna karşılık yeni ortaklıklara yöneldi; 2025 sonunda Vostochny'den bir Soyuz-2.1b ile üç İran uydusunu yörüngeye taşıdı.

Vostochny Kozmodromu, Rusya'nın Kazakistan'daki Baykonur'a olan bağımlılığını azaltmak amacıyla ülkenin uzak doğusunda inşa edildi. Proje, gecikmeler ve yolsuzluk iddialarıyla gündeme geldi; ancak bugün Soyuz-2 ve Angara roketlerinin fırlatıldığı önemli bir üs haline geldi.

Bilmeye değer

• Baykonur Kazakistan'dadır ve Rusya tarafından kiralanarak kullanılır.
• Soyuz kapsülünün temel tasarımı 1960'lara dayanır ve hâlâ kullanılmaktadır.
• Roscosmos ile Uzay Kuvvetleri, uzay limanlarını ortak işletir.
• Venüs'e yönelik Venera programının yeni görevleri ileri tarihlere ertelendi.