Kanada Uzay Ajansı

Kanada Uzay Ajansı (CSA; Fransızca adıyla Agence spatiale canadienne, ASC), Kanada'nın ulusal uzay ajansıdır ve 1990'da Kanada Uzay Ajansı Yasası ile kuruldu. Genel merkezi Quebec eyaletinin Longueuil kentindeki John H. Chapman Uzay Merkezi'ndedir; Ottawa'da ofisleri, Houston, Washington ve Paris'te küçük irtibat büroları vardır. Ajansın görevi uzayın barışçıl kullanımını desteklemek, bilim yoluyla uzay bilgisini ilerletmek ve uzay teknolojisinin Kanadalılara toplumsal ve ekonomik yarar sağlamasını güvence altına almaktır. Eylül 2020'den bu yana ajansın başında Lisa Campbell bulunuyor.

Tarihçe

Kanada'nın uzay serüveni ajanstan çok daha eskidir. 1945-1960 arasında savunma araştırmaları çatısı altında Black Brant sonda roketi gibi projeler yürütüldü. 1957'de John H. Chapman yönetimindeki bir ekip, iyonosferi yukarıdan inceleyecek bir uydu üzerinde çalışmaya başladı. Bu çalışma, Eylül 1962'de NASA tarafından Kaliforniya'daki Vandenberg'den fırlatılan Alouette 1 uydusuyla sonuçlandı; Kanada böylece uzaya yapay uydu gönderen üçüncü ülke oldu. Bir yıl çalışması beklenen Alouette 1 on yıl görev yaptı. 1972'de fırlatılan Anik A-1 ile Kanada, kendi yurt içi yerdurağan haberleşme uydusu ağını kuran dünyadaki ilk ülke oldu.

1980'lerde artan uzay faaliyetleri, ajansı kuran yasaya zemin hazırladı. Yasa 10 Mayıs 1990'da onaylandı ve 14 Aralık 1990'da yürürlüğe girdi. Kanada ayrıca 1 Ocak 1979'dan beri Avrupa Uzay Ajansı'nın "iş birliği yapan devlet"idir. ESA'nın isteğe bağlı programlarına katılma hakkı veren bu statü, kurulduğu dönemde benzersizdi ve bugün de öyle kalıyor.

Robot kollar, uydular ve aletler

CSA'nın kendi yörünge roketi yoktur; uydularını ABD, Hindistan ve Rusya gibi ülkelerin roketleriyle fırlatır. Ajansın dünya çapında tanınan uzmanlık alanı uzay robotiğidir:

• Canadarm: Uzay Mekiği'nin yük bölmesine takılan 15,2 metrelik robot kol. NASA 1969'da Kanada'yı mekik programına davet etti; Kanada Ulusal Araştırma Konseyi 1975'te kolu geliştirmeyi üstlendi. Kol ilk kez 1981'de Columbia'nın STS-2 uçuşunda yörüngede denendi ve beş mekikle birlikte 90'ı aşkın görevde uçtu.
• Canadarm2: Nisan 2001'de STS-100 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na götürülen ikinci kuşak kol. Tamamen açıldığında 17,6 metreye ulaşır, yedi motorlu eklemi vardır ve 116 tona kadar yük taşıyabilir. İki ucundaki tutucular sayesinde istasyonun üzerinde tırtıl gibi uç uca yürüyebilir.
• Dextre: 11 Mart 2008'de istasyona ulaşan, hassas işler için tasarlanmış iki kollu robot. Daha önce astronotların uzay yürüyüşünde yaptığı bazı parça değişimlerini üstlenir.
• Uydular: Aralık 2007'de fırlatılan RADARSAT-2 ve 12 Haziran 2019'da fırlatılan üç uyduluk RADARSAT Takımuydusu, Kanada'nın radarla yer gözlemi programının temelidir.

Canadarm2, Dextre ve hareketli taban sisteminden oluşan Mobil Servis Sistemi, Kanada'nın istasyona 1,3 milyar Kanada doları değerindeki katkısıdır.

Önemli görevler ve başarılar

Kanada'nın astronot kadrosu dört seçimle oluştu. Ulusal Araştırma Konseyi'nin 1983'te yaptığı ilk seçimde, Kanada'nın ilk astronotu olan ve sonradan ajansın başına geçen Marc Garneau ile Roberta Bondar gibi isimler vardı. 1992'deki ikinci seçimde Chris Hadfield ve Julie Payette, 2009'da Jeremy Hansen ve David Saint-Jacques, 2017'de ise Joshua Kutryk ve Jennifer Sidey seçildi; 2016'da açılan son seçime 3.772 kişi başvurmuştu. Bugüne kadar on Kanadalı toplam 18 insanlı görevde uçtu: 14 Uzay Mekiği görevi (biri Mir'e), üç Soyuz görevi ve bir Artemis görevi.

Ajans tarihinin en büyük anlarından biri 2026'da yaşandı. ABD ile Kanada arasında 2020'de imzalanan anlaşma uyarınca CSA astronotu Jeremy Hansen, NASA'nın Artemis II görevinde uzmanlık görevlisi olarak yer aldı. 1-11 Nisan 2026 arasındaki uçuşta Orion aracı Ay'ın çevresinden dolaştı ve Hansen, Ay'ın çevresinde yolculuk eden ilk Amerikalı olmayan kişi oldu. Bu onun ilk uzay uçuşuydu. Mürettebat, Apollo 13'ün rekorunu geçerek Dünya'dan 406.771 km uzaklaştı.

Kanada uzay bilimine de önemli aletler kazandırdı. James Webb Uzay Teleskobu'ndaki İnce Yönlendirme Sensörü (FGS) ile yakın kızılötesi görüntüleyici ve yarıksız tayfölçer NIRISS, CSA tarafından tasarlandı ve Honeywell tarafından üretildi. Tek gövdede birleşik olan bu iki sistemden FGS, kılavuz yıldızlar yardımıyla teleskobun hedefe tam olarak bakmasını sağlar; NIRISS ise ötegezegen tayfölçümü dahil dört gözlem kipi sunan bağımsız bir bilim aletidir. Uçuş birimleri Ağustos 2012'de NASA'ya teslim edildi.

Bugün ve gelecek planları

Kanada, Şubat 2019'da NASA öncülüğündeki Ay yörüngesi istasyonu Gateway'in ilk uluslararası ortağı olmuş ve yeni kuşak robot kol Canadarm3 için 24 yılda 2,05 milyar Kanada doları harcamayı taahhüt etmişti; bu, Kanada'nın tek bir projeye verdiği en büyük mali taahhüttü. Ancak NASA'nın 2026'da odağını Ay yüzeyinde bir üsse kaydırmasıyla Gateway'in geliştirilmesi durdu; istasyon için hazırlanan parçaların başka projelerde değerlendirilmesi bekleniyor. CSA, Artemis programı kapsamında NASA ile birlikte Ay'ın kutup bölgesini keşfedecek ve Ay gecesine dayanabilecek küçük bir gezgin de geliştiriyor. En az biri NASA'dan, biri CSA'dan iki bilim aleti taşıyacak gezginin 2029'a kadar fırlatılması planlanıyor.

Bilmeye değer

• Canadarm adını, 11 Şubat 1981'deki teslim töreninde Ulusal Araştırma Konseyi başkanı Larkin Kerwin kullandı; Kerwin daha sonra CSA'nın ilk başkanı oldu.
• Canadarm uzayda dolu bir otobüs ağırlığındaki yükleri hareket ettirebilir, ama motorları yerde kolun kendi ağırlığını bile kaldıramaz; bu yüzden eğitim için ayrı bir model yapıldı.
• Artemis II'nin menüsünde Hansen'in onuruna beş Kanada ürünü vardı; mürettebat Ay'ın arkasındayken akçaağaç yaprağı biçimli kremalı kurabiyeleri paylaştı.
• Mobil Servis Sistemi'nin kontrol yazılımı Ada 95 programlama diliyle yazıldı.