Uzay istasyonu

Uzay istasyonu, yörüngede kalan ve insanları uzun süre barındıran bir uzay aracıdır; başka bir deyişle yaşam alanlarıyla donatılmış yapay bir uydudur. İstasyonlar çoğunlukla araştırma amacıyla kullanılmış, ama askerî ve ticari görevlere, örneğin uzay turistlerini ağırlamaya da hizmet etmiştir.

Nasıl işler?

Bir uzay istasyonu, kendi başına bir yere gitmez; yörüngesinde kalır ve insanlar, yük ve yakıt başka araçlarla gelip gider. Bu yüzden istasyonların en önemli parçalarından biri kenetlenme kapılarıdır. Bu kapılar hem yeni modüllerin eklenmesine hem de mürettebat ve ikmal araçlarının bağlanmasına izin verir. Modern istasyonlar modülerdir: ayrı ayrı fırlatılan parçalar yörüngede birleştirilerek büyütülür.

Alçak yörüngede atmosferin ince izleri bile istasyonu yavaşlatır ve yüksekliğini düşürür. Bu nedenle istasyonlar küçük iticilerle düzenli olarak yörünge düzeltmesi yapar. İçeride ise mürettebat sürekli serbest düşüşte olduğu için ağırlıksızlık yaşar; istasyonların asıl bilimsel değeri de bu mikroçekim ortamında deney yapabilmektir.

Örnekler

Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) yapılmış en büyük insanlı uzay aracıdır. NASA, Roskosmos, ESA, JAXA ve Kanada Uzay Ajansı tarafından işletilir. Yaklaşık 400 kilometre yükseklikte, saniyede 7,67 kilometre hızla yaklaşık 93 dakikada bir tur atar; günde 15,5 kez Dünya'yı dolanır. Güneş panelleriyle birlikte 109 metre uzunluğundaki istasyon bir futbol sahası büyüklüğündedir ve basınçlı iç hacmi bir Boeing 747 yolcu uçağınınkiyle karşılaştırılabilir. İlk modülü Zarya Kasım 1998'de fırlatıldı; 2 Kasım 2000'den beri sürekli insanlıdır. İstasyonun 2030 sonuna kadar çalışması, ardından yörüngeden çıkarılması planlanır.

Çin'in Tiangong istasyonunun ilk modülü 29 Nisan 2021'de fırlatıldı. İstasyon 340-450 kilometre yükseklikte döner ve Haziran 2022'deki Shenzhou 14 görevinden beri sürekli insanlıdır. 30 Mayıs 2023'te iki istasyonda aynı anda toplam 17 kişi bulunarak rekor kırıldı.

İstasyonlar kalabalık da olabilir: tek bir istasyonda aynı anda bulunan en fazla kişi sayısı 13'tür ve ilk kez 2009'da bir Uzay Mekiği görevinin ISS'e kenetlenmesiyle ulaşılmıştır. Çin, bugünkü istasyonundan önce iki küçük laboratuvar denedi: 2011'de fırlatılan Tiangong-1, 2 Nisan 2018'de Güney Pasifik üzerinde atmosfere girdi; Tiangong-2 de 2019'da kontrollü olarak yörüngeden çıkarıldı. ISS'te 2016'dan beri şişirilebilir bir deney modülü de bulunur; bu tür modüller gelecekteki istasyonlar için hafif ve geniş yaşam alanı vaat eder.

Tarihçe

Uzay istasyonu fikri 1869'da Edward Everett Hale'in "Tuğla Ay" öyküsüne kadar uzanır; bilimsel temelini 20. yüzyılın başında Konstantin Tsiolkovsky ve Hermann Oberth attı. 1929'da Herman Potočnik yapay kütleçekim için dönen tekerlek biçimli bir istasyon tasarladı.

İlk gerçek uzay istasyonu Sovyetler Birliği'nin 19 Nisan 1971'de fırlattığı Salyut 1'dir. ABD'nin Skylab'i 1973'te tek parça olarak fırlatıldı. Sovyet Mir istasyonu ise yörüngede modül modül kurulan ilk istasyondu ve 1987'den itibaren sürekli insanlı kaldı; Mir'den ISS'e geçişle insanlığın uzaydaki kesintisiz varlığı bugüne kadar sürdü. Valeri Polyakov 1994-1995'te Mir'de yaklaşık 438 gün kalarak tek seferde en uzun uzay uçuşu rekorunu kırdı.

Uzay istasyonları, insanın uzayda uzun süre yaşayıp çalışabileceğini kanıtlayan tek yerdir. Ay ve Mars görevlerine hazırlık için gereken sağlık ve yaşam desteği bilgisi büyük ölçüde buralarda toplanmıştır. ISS'in emekliliğine yaklaşırken, Axiom Space gibi şirketlerin ticari istasyonları ve Rusya'nın kendi istasyon planları bu rolü devralmaya hazırlanıyor.

İlgili terimler

• Uluslararası Uzay İstasyonu
• Alçak Dünya yörüngesi
• Mikroçekim
• Astronot ve kozmonot
• Kenetlenme