The Man in the Moone (Francis Godwin): konusu, bilimi ve okuma rehberi

The Man in the Moone (Aydaki Adam), Anglikan piskopos Francis Godwin'in ölümünden beş yıl sonra, 1638'de Londra'da yayımlanan kısa bir Ay yolculuğu öyküsüdür. Kitap, yazarın kendi adıyla değil, kahramanı İspanyol Domingo Gonsales'in ağzından anlatılan bir gezi anlatısı olarak sunulur. Gonsales'in Ay'a gitme aracı roket ya da balon değil, evcilleştirdiği bir sürü büyük kuştur. Bugün kitap, bilimkurgunun öncüllerinden biri sayılır. Bu sayfada ne anlattığını, hangi bilim fikirlerini taşıdığını ve gerçek Ay bilgisiyle nerede ayrıldığını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın kahramanı Domingo Gonsales, Doğu Hint Adaları'na gitmek zorunda kalmış bir İspanyol tüccardır. Hayatın akışıyla Saint Helena adasına düşer ve orada gansa adını verdiği iri kuşları eğitmeye başlar. Kuşlar önce haber taşır; sonra birkaçının gücü birleşince Gonsales'i havaya kaldırabilecek bir düzenek ortaya çıkar. Yolculuk sırasında anlatıcı, Dünya ile Ay arasındaki yolda ruhlara benzeyen varlıklarla karşılaşır; Ay'a vardığında ise boyları insanlardan uzun, Hristiyan ve huzurlu bir halkı tanır.

Kitabın Ay toplumu bir ütopya sayılır. Godwin, Thomas More'un Ütopya geleneğini, İspanyol bir tüccarın macera dolu seyahatnamesiyle birleştirir. Ortaya, "yolcu gördüklerini anlatıyor" havasında bir gezi anlatısı çıkar. Yazar bunu 1620'lerin sonunda, muhtemelen 1627-1628 dolaylarında yazmıştır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Anlatıcı Domingo Gonsales, talihsiz geçen Doğu Hint Adaları macerasının ardından Saint Helena adasında bir süre kalır. Burada gansa kuşlarını evcilleştirir; kuşların taşıma gücünü fark edince birkaçını bir araya getirip kendisini kaldıracak bir koşum düzeni kurar. Bu düzenekle yola çıktığında kuşlar onu Dünya'dan uzağa, Ay'a doğru götürür. Yolculuk yaklaşık on iki gün sürer ve yol boyunca esrarengiz varlıklar ona yiyecek sunar.

Ay'a ulaştığında orada yüksek boylu, Hristiyan inancına sahip, kendi dilini konuşan bir toplum bulur. Bu halkın dili, sözcüklerden çok ezgilere ve tuhaf seslere dayanır. Kitabın Hristiyanlığı, Katolik'ten çok Protestan görünür: Ay halkı İsa'ya saygı duyar, ama Meryem'e tapınmayı bilmez. Gonsales Ay'da yaklaşık altı ay kalır, ardından kuşlarıyla Dünya'ya döner. Üç sihirli taşla geri gelir: biri ısı, biri ışık, öteki ağırlıksızlık verir.

İniş yeri Çin'dir. Yerliler onu büyücü sanır, bir Çinli mandarin onu korur. Gonsales sonunda Avrupa'ya, kendi ülkesine döner ve keşfini İspanya Kralı'na anlatır. Böylece kitap, baştan sona birinci ağızdan yazılmış bir gezgin raporu havasını korur ve okura "bunları gördüm" diyen bir tanığın sesiyle seslenir.

Özetten çıkan sonuç şudur: kitap, birbirine bağlı karmaşık olaylardan çok, bir yolculuk üzerine kurulmuş fikirler gezintisidir. Kitap bu hâliyle üç ana fikir taşır. Birincisi, Ay'ın bir dünya olduğu ve oraya hayal edilebilecek bir yoldan gidilebileceğidir. İkincisi, Ay halkının huzurlu düzeni üzerinden Avrupa'nın dinî çekişmelerine yandan bakmasıdır. Üçüncüsü, Kopernik'ten sonra yeni astronominin bile bir macera hikâyesine zemin olabileceğidir. Gutenberg'deki kısaltılmış baskıya göre Ay'ın bir yüce hükümdarı vardır ve onun altında yirmi dokuz büyük prens bulunur; bu ayrıntı, Godwin'in Ay'ı Avrupa'daki bir krallığın hayalî ve düzenli bir yansıması gibi çizdiğini gösterir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Francis Godwin, 1562'de doğdu ve 1633'ün Nisan ayında öldü. Önce Llandaff, sonra Hereford piskoposu oldu. Din tarihine dair Catalogue of the Bishops of England (1601; ikinci baskı 1615) adlı çalışmasıyla tanındı; bu çalışma ona kilisede yükselme fırsatı verdi. Latince Rerum Anglicarum (1616) kitabını oğlu Morgan sonradan Annales of England (1630) adıyla İngilizceye çevirdi. Nuncius Inanimatus adlı bir başka eseri 1629'da basıldı ve John Wilkins'in 1641 tarihli benzer yayınından öncedir.

The Man in the Moone, yazarın ölümünden sonra 1638'de John Norton tarafından Londra'da yayımlandı. Aynı yıl John Wilkins'in Discovery of a New World kitabı da çıktı; Ay'ın yaşanabilir bir dünya olabileceği fikri o günlerde havadaydı. Kitap hızla ilgi gördü: Jean Baudoin'in Fransızca çevirisi 1648'de çıktı ve dört kez daha basıldı; Almanca çevirisi 1659'da yayımlandı; Felemenkçe baskıları 1645 ile 1718 arasında yedi kez basıldı. İkinci baskı 1657'de, Nuncius Inanimatus ile birlikte yapıldı. 1768'de kısaltılmış bir baskı daha çıktı.

Kitaptaki bilim ve gerçek Ay

Godwin'in kitabı Kopernik'in Güneş merkezli sistemini benimser; ayrıca Johannes Kepler ile William Gilbert'in fikirlerinden yararlanır. Dikkat çekici bir görüş, Ay'daki karanlık lekelerin deniz olduğu düşüncesidir; bu, Galileo Galilei'nin yorumundan farklıdır. NASA'ya göre bu karanlık düzlükler su değil, milyarlarca yıl önce lavla dolmuş çarpma havzalarıdır; "deniz" anlamına gelen mare adı eski gözlemcilerden kalmıştır. Ayrıntılar için Ay'ın yüzeyi sayfasına bakabilirsiniz.

Kitabın çekim anlayışı dönemin bilgisini yansıtır. Kitap üzerine yapılan incelemelere göre Godwin, Dünya'nın çekimini manyetik bir çekime benzetir ve ondan kurtulmak için yalnızca ilk bir itkinin yeteceğini öne sürer. Edgar Allan Poe, kendi Ay hikâyesine eklediği notta kitabı o çağın astronomi bilgisinin "saf bir örneği" olarak görür ve çekim gücünün Dünya yüzeyinden yalnızca kısa bir mesafeye uzandığının sanıldığını belirtir. Gerçekte çekim kuvveti mesafeyle azalır ama hiçbir yerde birdenbire kesilmez.

Kuş yolculuğu ise bilimsel olarak savunulamaz. Kuşlar kanatlarını çırpmak için havaya ihtiyaç duyar ve Dünya'dan Ay'a uzanan yolun büyük bölümünde hava yoktur; atmosferin katmanları için Dünya'nın atmosferi sayfasına bakabilirsiniz. NASA'ya göre Ay'a ortalama uzaklık 384.400 kilometredir; Apollo 11 ise bir Saturn V roketiyle 16 Temmuz 1969'da kalkıp yaklaşık üç günde Ay yörüngesine girmiştir. Kitaptaki on iki günlük yolculuk bu yüzden hem fazla uzun hem de hayal ürünüdür.

Gonsales'in Ay'daki havayı "ne sıcak ne soğuk" bulması da gerçekle bağdaşmaz. Ay'ın yalnızca çok ince bir ekzosferi vardır; bu, soluyabileceğimiz bir hava değildir. Yüzey sıcaklığı güneşte yaklaşık 127 °C'ye çıkar, gölgede -173 °C'ye iner. Ay ayrıca kendi etrafında dönme süresi, Dünya çevresindeki dolanım süresiyle aynı olduğu için hep aynı yüzünü Dünya'ya çevirir. Üç sihirli taştan ağırlıksızlık veren de fiziksel bir gerçekliğe karşılık gelmez: yörüngedeki ağırlıksızlık bir taşın değil, serbest düşüşün sonucudur. Bu fikri daha sonra H. G. Wells ağırlığı kesen bir maddeyle ele alacaktır; ayrıntısı Ay'da İlk İnsanlar sayfasındadır.

Kitabın dil fikri de ilginçtir: Ay halkının dili, kelime ve harflerden çok ezgi ve sesten oluşur. Kitap üzerine yapılan incelemelere göre Godwin bu fikri, Çin'deki mandarinlerin tonlu konuşmasından esinlenerek kurmuştur.

Etkisi ve yeri

Kitabın tarihsel önemi büyüktür. Cyrano de Bergerac'ın Ay yolculuğu kitabı bu eseri açıkça anar: Cyrano'nun Ay'da karşılaştığı küçük İspanyol, Godwin'in kahramanı Gonsales'tir. Ayrıntı için Cyrano de Bergerac sayfasına bakabilirsiniz. Aphra Behn'in 1687 tarihli The Emperor of the Moon adlı eseri de bu çevreden beslenir. Jonathan Swift'in Laputa dilinin Godwin'in Ay diline borçlu olabileceği öne sürülür. Poe, Jules Verne ve H. G. Wells'in bu kitaba bir biçimde gönderme yaptığı belirtilir; özellikle ağırlıksızlık fikri sonraki yazarlarda tekrar belirir.

Poe, Hans Pfaall öyküsünün notunda Godwin'in kitabını önceki Ay hikâyeleri arasında en değerli bulduğunu söyler. Verne'in Ay'a Yolculuk romanı gibi sonraki eserlerle kıyaslandığında Godwin'in kitabı bilimsel ayrıntıdan çok anlatının kurgusuna dayanır; yine de Ay yolculuğu edebiyatının tarihini anlamak için temel bir halkadır. Aynı çağın başka bir Ay anlatısı için Somnium sayfasına, genel tarihî çerçeve için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz.

Kitabın bilimkurgu mu yoksa ütopya mı sayılması gerektiği eleştirmenler arasında tartışmalıdır. Kimileri onu erken bilimkurgu olarak okur; kimileri ise Ay'ın yalnızca bir ütopya mekânı olarak kullanıldığını, kitabın asıl derdinin yeni bilimden çok toplum eleştirisi olduğunu söyler.

Uyarlamalar

Kitabın sitemizde yer alan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap kısadır, ama 17. yüzyıl İngilizcesi ve seyahatname tarzı zaman zaman yorucu olabilir. Bilimkurgunun kökenlerine, Ay edebiyatının tarihine ve Kopernik sonrası dünya görüşünün edebiyata yansımasına meraklı okurlar için uygundur. Okumaya Saint Helena'daki kuş eğitimi bölümünden başlayın, Ay toplumunu anlatan bölümlerle sürdürün.

Project Gutenberg'de, kitabın 1768 tarihli kısaltılmış baskısı The Strange Voyage and Adventures of Domingo Gonsales, to the World in the Moon adıyla ücretsiz okunabilir; bu metin ABD'de kamu malıdır. Orijinal 1638 metni daha uzundur. Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için burada bir yayınevi önermiyoruz.