Ay'ın Çevresinde (Jules Verne): konusu, Apollo 8 benzerliği ve okuma rehberi

Ay'ın Çevresinde (Autour de la Lune), Fransız yazar Jules Verne'in 1865 tarihli Dünya'dan Ay'a romanının devamıdır. İlk kitap, Baltimore'daki Top Kulübü'nün dev bir topla Ay'a üç yolcu fırlatmasıyla, yani tam yolculuğun başında biter. Ay'ın Çevresinde bu yolculuğun kendisini anlatır: üç adamın mermi biçimli araçlarının içinde geçirdiği günleri, Ay'ın çevresindeki dolanışlarını ve Dünya'ya dönüşlerini. Roman önce 4 Kasım - 8 Aralık 1869 arasında Paris'te Journal des débats gazetesinde tefrika edildi; kitap baskısı 13 Ocak 1870'te Verne'in yayıncısı Pierre-Jules Hetzel tarafından satışa çıkarıldı. Verne'in "Olağanüstü Yolculuklar" dizisinin bir parçasıdır. Yüz yıl sonraki Apollo 8 göreviyle olan benzerlikleri yüzünden uzay tarihinde en çok anılan romanlardan biridir.

Kitap ne anlatıyor?

Kahramanlar ilk kitaptan tanıdıktır: Top Kulübü'nün başkanı Impey Barbicane, onun eski rakibi zırh tasarımcısı Kaptan Nicholl ve neşeli, gözü kara Fransız Michel Ardan. Ardan'ın adı, ünlü fotoğrafçı Nadar'ın adının harfleri yer değiştirilerek kurulmuştur. Yanlarında Diane ve Satellite adlı iki köpek ile birkaç tavuk da vardır. Florida'daki dev Columbiad topundan fırlatılan alüminyum araç, Ay'a doğru beş günlük bir yolculuğa çıkmıştır.

Ay'ın Çevresinde, Dünya'dan Ay'a'dan farklı olarak neredeyse tamamen kapalı bir mekânda, aracın içinde geçer. Bu yüzden kitabın büyük kısmı üç adamın konuşmalarından oluşur: hızlarını ve konumlarını hesaplarlar, Ay haritalarını incelerler, uzayın sıcaklığını tartışırlar, Ay'da yaşam olup olmadığı üzerine kuramlar kurarlar. Verne, dönemin gökbilim bilgisini okura bu sohbetler aracılığıyla aktarır. Ardan'ın esprileri ise ağır hesapların arasında hikâyeye nefes aldırır. Yolculuğun planlandığı gibi gitmediği kısa sürede anlaşılır ve kitabın merakı, yolcuların Ay'a inip inemeyeceği, inemezlerse eve nasıl döneceği sorusu üzerine kuruludur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Fırlatmadan kısa süre sonra parlak bir gök taşı aracın birkaç yüz metre yakınından geçer. Barbicane bunun, Dünya'nın çekimine yakalanıp ikinci bir uyduya dönüşmüş küçük bir cisim olduğunu açıklar. Fırlatmanın sarsıntısıyla yaralanan köpek Satellite ölür; yolcular cesedi aracın dışına bırakır ama ceset uzayda araçla birlikte ilerlemeye devam eder. Havayı yenileyen düzenekten gelen fazla oksijen yolcuları bir süre sarhoş eder. Yolcular hesaplarında bir hata olduğunu ve gök taşının çekiminin rotalarını saptırdığını fark eder: araç Ay'a düşmeyecek, onun çevresinden geçecektir.

Araç önce Ay'ın kuzey yarımküresinin üzerinden geçerek gölgeye girer. Aşırı soğukta yolcular, uzayın sıcaklığı konusunda dönemin iki bilim insanından hangisinin haklı olduğunu anlamak için dışarıya bir termometre uzatır ve sıfırın altında 140 derece ölçerler. Karanlıkta, yakınlarında patlayan bir gök taşının ışığı kısa bir an için Ay'ın hiç görülmemiş yüzünü aydınlatır; yolcular bir an orada kentler ya da yapılar gördüklerini sanırlar. Ardından aydınlık güney yarımküreye geçer, Tycho kraterini hayranlıkla izlerler. Uzun tartışmalardan sonra Ay'ın bugün çorak, cansız bir dünya olduğu sonucuna varırlar.

Araç, Dünya ile Ay'ın çekimlerinin eşitlendiği noktaya doğru ilerlerken Ardan, aslında iniş sarsıntısını yumuşatmak için konmuş roketleri ateşleyip aracı Ay'a düşürmeyi önerir. Roketler ateşlenir ama çok geç kalınmıştır; araç Dünya'ya doğru düşmeye başlar. Dört gün sonra ABD Donanması'na ait Susquehanna gemisinin mürettebatı, gökten denize düşen parlak bir cisim görür. Cismin derin suya battığı düşünülerek günlerce arama yapılır ve sonunda umut kesilir. Dönüş yolunda gözcüler denizde yüzen parlak bir şamandıra görür: içi boş alüminyum araç batmamış, yüzeye çıkmıştır. Üç yolcu sağ salim bulunur ve Dünya'dan ayrılan ilk insanlar olarak büyük törenlerle karşılanır.

Jules Verne ve kitabın yazıldığı dönem

Jules Verne, 8 Şubat 1828'de Nantes'ta doğdu, 24 Mart 1905'te Amiens'teki evinde öldü. Yayıncı Pierre-Jules Hetzel ile kurduğu ortaklık, Dünya'nın Merkezine Yolculuk, Denizler Altında Yirmi Bin Fersah ve Seksen Günde Devriâlem gibi kitapları içeren "Olağanüstü Yolculuklar" dizisini doğurdu. Verne bugün dünyada en çok çevrilen Fransız yazardır.

Verne, Dünya'dan Ay'a'yı açık uçlu bir sonla bitirmiş, yolcuların akıbetini dört yıl boyunca okurun hayal gücüne bırakmıştı. Ay'ın Çevresinde bu merakı giderirken türün ciddi tarafını öne çıkardı: ilk kitaptaki Amerikan iyimserliği hicvinin yerini, uzun bilimsel konuşmalar ve hesaplar aldı. Romanda o dönemin gerçek bilimsel tartışmalarına göndermeler bolca bulunur. Örneğin Barbicane'in sözünü ettiği ikinci uydu, Toulouse Gözlemevi'nin müdürü Frédéric Petit'nin 1846'da duyurduğu, Dünya'nın çevresinde dolanan ikinci bir uydu bulduğu iddiasına dayanır. Uzayın sıcaklığı tartışmasında da Fransız bilim insanları Joseph Fourier ile Claude Pouillet'nin farklı tahminleri karşılaştırılır.

Kitaptaki bilim: Verne nerede haklı, nerede yanılıyor?

Verne'in en büyük hatası ağırlıksızlıktır. Romanda yolcular yol boyunca ağırlıklarını hisseder; yalnızca Dünya ve Ay çekimlerinin eşitlendiği noktada havada süzülürler. Oysa top atışının kısa ve ölümcül ivmesi bittikten sonra araç yalnızca kütleçekimin etkisiyle serbest düşüştedir. Serbest düşen bir aracın içindeki her şey araçla aynı ivmeyle düştüğü için yolcular bütün yolculuk boyunca ağırlıksız kalırdı. Apollo astronotlarının Dünya ile Ay arasındaki yolculuk boyunca kabinde süzülmesi bunun en açık örneğidir.

Buna karşılık çekimlerin eşitlendiği noktanın yeri konusunda Verne şaşırtıcı ölçüde haklıdır. Barbicane bu noktanın Dünya ile Ay'ın merkezleri arasındaki uzaklığın yaklaşık onda dokuzunda bulunduğunu hesaplar. Dünya'nın kütlesi Ay'ınkinin 81 katından fazladır; çekim uzaklığın karesiyle azaldığı için iki çekimin eşitlendiği nokta gerçekten de yolun yaklaşık onda dokuzunda, Ay'a çok yakın bir yerdedir.

Uzayın sıcaklığı konusunda ise yolcuların ölçtüğü -140 °C, Pouillet'nin tahminine yakındır ama sorunun kendisi hatalı kurulmuştur. Boşluğun kendine ait bir sıcaklığı yoktur; uzaydaki bir cisim, aldığı ve yaydığı ışınıma göre ısınır ya da soğur. Güneş ışığından uzak bir cisim, evreni dolduran kozmik mikrodalga arka plan ışınımının sıcaklığına, yani mutlak sıfırın yaklaşık 2,7 derece üstüne, kabaca -270 °C'ye kadar soğuyabilir. NASA'ya göre Ay yüzeyi de tam güneş ışığında yaklaşık 127 °C'ye çıkarken karanlıkta -173 °C'ye kadar düşer.

Ay'ın görünmeyen yüzü konusunda Verne dikkatli davranmıştır: Ay, Dünya çevresindeki dolanımıyla aynı sürede kendi ekseni çevresinde döndüğü için bize hep aynı yüzünü gösterir, öbür yüzü ise Verne'in çağında hiç görülmemişti. Romanda yolcuların bu yüzü ancak bir an, bir gök taşının ışığında görebilmesi bu yüzdendir. Gerçekte Ay'ın uzak yüzü ilk kez 1959'da Sovyet sondası Luna 3 tarafından fotoğraflandı. Bu yüzü kendi gözleriyle gören ilk insanlar ise Apollo 8 astronotları oldu. Ay'ın yer şekilleri ve iki yüzü arasındaki farklar için Ay'ın yüzeyi sayfamıza bakabilirsiniz.

Petit'nin ikinci uydusu ise kısa sürede meslektaşları tarafından reddedildi; önerilen yörüngenin en alçak noktası atmosferin içinde kalıyordu. Yine de Dünya'nın zaman zaman geçici "mini uydular" yakaladığı bugün biliniyor: 2006 RH120, 2020 CD3 ve 2024 PT5 adlı küçük gök taşları bir süre Dünya çevresinde dolanıp yeniden uzaklaştı.

Apollo 8 ile şaşırtıcı benzerlikler

Romanın bugün bu kadar anılmasının asıl nedeni, 21-27 Aralık 1968'deki Apollo 8 görevidir. Frank Borman, Jim Lovell ve William Anders'tan oluşan üç kişilik mürettebat Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı, Ay'a inmeden onun çevresinde on kez dolandı ve Dünya'ya döndü. Kapsül kuzey Pasifik Okyanusu'na indi ve bir ABD Donanması gemisi, USS Yorktown tarafından kurtarıldı. Üç kişilik mürettebat, Florida'dan fırlatma, Ay'a inmeden çevresinde dolaşma, okyanusa iniş ve donanma gemisiyle kurtarma: Verne'in kurgusunun ana hatlarıyla örtüşen bu ayrıntılar romanı uzay tarihinin vazgeçilmez anekdotlarından biri yaptı. Elbette farklar da büyüktür: Apollo 8 dev bir top yerine çok aşamalı Saturn V roketiyle fırlatıldı. Ay'a giden insanlı görevlerin bütün hikâyesi Ay'a yolculuklar sayfamızda.

Etkisi ve uyarlamaları

Dünya'dan Ay'a ile Ay'ın Çevresinde, Georges Méliès'in 1902 tarihli Ay'a Seyahat filminin temel kaynaklarındandır. H. G. Wells'in 1901 tarihli romanı Ay'da İlk İnsanlar da Verne'in bu iki kitabından esinlendi; Ay'ın olası sakinleri için Verne'in kitaplarında geçen "Selenit" adını da kullandı.

Kitabın İngilizce macerası ise başlı başına bir hikâyedir. 1873'te yayımlanan ilk İngilizce çeviri özgün metnin yaklaşık beşte birini atlıyordu; 1876'daki bir başka çeviri ise Verne'e ait olmayan uzun eklemeler içeriyordu. Okurlar uzun süre kitabı eksik ya da değiştirilmiş hâliyle tanıdı; Frederick Paul Walter'ın 2010 tarihli çevirisi gibi kısaltılmamış modern çeviriler sonradan yayımlandı. Bazı İngilizce baskılarda iki roman tek ciltte birleştirildi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Ay'ın Çevresinde mutlaka Dünya'dan Ay'a'dan sonra okunmalıdır; ilk kitabı bilmeden kahramanların kim olduğu ve aracın neden içinden çıkılmaz bir durumda olduğu anlaşılmaz. Aksiyondan çok bilimsel sohbet ve hesap içerdiği için uzay ve gökbilime meraklı okurlara, özellikle de Apollo programının tarihini sevenlere hitap eder. Ortaokulun son sınıflarından itibaren rahatça okunur; yer yer uzayan hesap bölümleri genç okurlar için atlanabilir.

Türkçede Bertan Onaran çevirisiyle Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından "Ay'ın Çevresinde" adıyla yayımlandı. Telif süresi çoktan dolduğu için hem Fransızca özgün metin hem de eski İngilizce çevirisi ücretsiz okunabilir. İki kitabı bitirdikten sonra Wells'in Ay'da İlk İnsanlar romanına geçmek, Ay yolculuğu temasının bilimkurgunun ilk yıllarında nasıl iki farklı yöne evrildiğini görmek için iyi bir yoldur.