Fatih Sultan Mehmed

Fatih Sultan Mehmed (II. Mehmed), 1444-1446 ve 1451-1481 yıllarında hüküm süren yedinci Osmanlı padişahıdır. 1453'te İstanbul'u alarak Bizans İmparatorluğu'na son verdi. Bilim tarihindeki yeri, sanatı ve bilimi destekleyen bir hükümdar olmasından gelir: Semerkant geleneğinden gelen gökbilimci Ali Kuşçu'yu İstanbul'da tuttu, Fatih Camii çevresinde kurdurduğu Sahn-ı Seman medreselerinde astronomi ve matematiğin de okutulmasını sağladı. İngilizce kaynaklar, onun döneminde matematik, astronomi ve ilahiyatın Osmanlılar arasında en yüksek düzeye ulaştığını yazar.

Erken yaşamı

II. Mehmed 30 Mart 1432'de Edirne'de doğdu; babası II. Murad, annesi Hüma Hatun'dur. Küçük yaştan devrin önde gelen âlimlerinden ders aldı ve 11 yaşında yönetim deneyimi kazanması için sancağa gönderildi. Kaynaklar, hocası Molla Gürani'nin onun düşünce dünyasında önemli etkisi olduğunu belirtir. Divan şiirinde Avnî mahlasını kullandı.

Bilim ve kültür hamiliği

Fatih, sarayında Türkçenin yanı sıra Arapça, Farsça, Latince ve Yunanca eserlerden oluşan bir kütüphane topladı; İngilizce kaynaklar bu çok dilli koleksiyonun 8000'i aşkın elyazmasına ulaştığını yazar. Zaman zaman âlimleri huzurunda toplayıp tartıştırırdı. Ayasofya'yı camiye çevirdikten sonra bünyesinde Ayasofya Medresesi'ni kurdu ve 1466'da caminin kuzeyinde yeni bir medrese binası yaptırdı. Medreselerde ders vermeleri için Semerkant, Bağdat, Kahire, Şam ve Buhara gibi kentlerden âlimler davet edildi. Sanata da ilgi duydu: Venedikli ressam Gentile Bellini'yi İstanbul'a getirterek portresini yaptırdı. Fatih Camii'nin mihrabı yanında 800 ciltle bir kütüphane de kurdurdu.

Ali Kuşçu'nun İstanbul'a gelişi

Ali Kuşçu, Uluğ Bey'in Semerkant'taki gözlemevinde çalışmış bir gökbilimciydi. Uluğ Bey'in ölümünden sonra Herat, Taşkent ve Tebriz'e gitti. İngilizce kaynaklara göre 1470 dolaylarında Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan onu elçi olarak Fatih'e gönderdi; Ali Kuşçu, padişahın bilim insanlarına gösterdiği ilgi nedeniyle İstanbul'u seçti. Türkçe kaynaklar, Fatih'in onu Osmanlı-Akkoyunlu sınırında büyük bir törenle karşılattığını ve Ayasofya Medresesi ile Sahn-ı Seman'da müderris olarak görevlendirdiğini aktarır.

Ali Kuşçu 1470'te İstanbul'da Fatih için Farsça bir astronomi risalesi yazdı; matematik üzerine Arapça risaleler de kaleme aldı. İstanbul'a gelişiyle Semerkant'ta Kadızade-i Rumi ve Uluğ Bey'in yanında oluşan astronomi birikimi Osmanlı başkentine taşınmış oldu; Ali Kuşçu'nun torununun oğlu Mirim Çelebi de bu geleneği sürdüren matematikçi ve gökbilimcilerden biri oldu.

Sahn-ı Seman medreseleri

Sahn-ı Seman (“sekiz avlu”), Fatih Camii'nin kuzey ve güney yanlarına yerleştirilen sekiz büyük ve sekiz küçük medreseden oluşan bir yükseköğretim yapısıydı; inşaatı Türkçe kaynaklara göre 1462-1470 arasında sürdü. Toplam 216 öğrenci odası vardı; öğrenciler barınma ve yemeği Fatih Külliyesi'nin imaretinde ücretsiz alıyordu. Mezunlar medrese hocası ya da kadı olabiliyordu. Burada Kur'an, hadis, kelam ve fıkıh gibi dinî bilimlerin yanı sıra matematik, astronomi ve fizik gibi akli bilimler de okutuldu. Türkçe kaynaklar, medreselerin ders planının hazırlayıcılarından birinin Ali Kuşçu olduğunu yazar. Sahn-ı Seman, Kanuni döneminde Süleymaniye medreseleri yapılana kadar imparatorluğun en saygın okulu olarak kaldı. Bu kurumların yetiştirdiği birikim, sonraki yüzyıllarda Osmanlı astronomisinin dayandığı zeminlerden biri oldu.

Ölümü ve mirası

Fatih, 3 Mayıs 1481'de yeni bir sefere çıktığı sırada Gebze yakınlarındaki ordugâhında 49 yaşında öldü ve İstanbul'daki Fatih Camii'nin yanındaki türbesine gömüldü. Ölüm nedeni tartışmalıdır; bazı tarihçiler zehirlendiğini ileri sürer, başkaları hastalıktan öldüğünü düşünür.

Bilmeye değer

• Gentile Bellini'yi 1479'da İstanbul'a getirterek portresini yaptırdı.
• Ali Kuşçu 1470'te onun için Farsça bir astronomi risalesi yazdı.
• Sahn-ı Seman'da 216 öğrenci odası vardı.
• Şiirlerinde Avnî mahlasını kullandı.