Türkiye'nin Ay aracının bilim yükleri IAC 2026'da anlatıldı: Ay'da su izi nasıl aranacak?

Türkiye'nin ilk Ay görevi, 5-9 Ekim'de Antalya'da yapılan 77. Uluslararası Uzay Kongresi'nde (IAC 2026) iki ayrı düzeyde gündeme geldi. Açılış töreninde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Ay Araştırma Programı kapsamında geliştirilen Ay uzay aracının üretim, montaj ve entegrasyon faaliyetlerinin tamamlandığını ve sistem seviyesi çevresel testlerin sürdüğünü açıkladı. Kongrenin teknik programında ise TÜBİTAK UZAY araştırmacıları, aracın Ay yörüngesinde neyi nasıl ölçeceğini uluslararası bir oturumda ayrıntılarıyla anlattı.

Açılışta açıklanan durum

TÜBİTAK'ın 12 Ekim'de yayımladığı kongre değerlendirmesine göre Erdoğan, yaklaşık 3,5 ton ağırlığındaki aracın yerlilik oranının yüzde 80'in üzerinde olduğunu ve İMECE ile TÜRKSAT 6A projelerinde kazanılan mühendislik tecrübesinin Ay görevine aktarıldığını söyledi: “Her seferinde sıfırdan başlamıyor, bir önceki görevde kazandığımız bilgi ve tecrübeyi bir sonraki hedefimize taşıyoruz.”

Bu açıklama, Eylül ortasındaki tabloyu teyit ediyor. Türkiye Uzay Ajansı'nın (TUA) 16 Eylül tarihli duyurusuna göre araç, çevresel testler için TUSAŞ bünyesindeki Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ne (USET) gönderilmişti. Çevresel test, aracın fırlatmadaki titreşim ve akustik yüklere, uzay boşluğuna ve sıcaklık uçlarına dayanıp dayanamayacağının yerde sınanması demek. Testlerin ve son kontrollerin ardından aracın fırlatma için ABD'deki Kennedy Uzay Merkezi'ne gönderilmesi planlanıyor. Fırlatma 2027'nin ilk ayları için hedefleniyor; kesin tarih henüz açıklanmadı. Sürecin önceki aşamalarını Ay aracının test merkezine gönderilmesini anlattığımız haberde ele almıştık.

Görev planı: 100 kilometrede en az üç ay

TUA'nın aktardığı görev planına göre araç, yaklaşık iki aylık bir yolculuğun ardından Ay yüzeyinden 100 kilometre yükseklikteki kutupsal ve dairesel görev yörüngesine ulaşacak. Bu yörüngede en az üç ay çalışması, performansa bağlı olarak operasyonun bir buçuk yıla kadar uzatılması hedefleniyor. Bilimsel çalışmaların ardından aracın kontrollü manevralarla Ay yüzeyine indirilmesi planlanıyor.

Ajansın saydığı bilimsel hedefler şunlar: Güneş rüzgârının Ay yüzeyiyle etkileşimi, Ay yüzeyindeki suyun oluşum mekanizmaları, Ay'ın yerel manyetik alanları ve yüzeyin ısıl özellikleri. Bunlara Ay çevresindeki radyasyon ortamının ölçümü ekleniyor.

Kongrede sunulan bildiri: dört bilim yükü

6 Ekim'deki “Ay Keşfi” oturumunda sunulan bildiride, TÜBİTAK UZAY'dan Zeynep Altay Dorum ve ekibi görevin bilim yüklerini tanıttı. Bildiri özetine göre, bildiride TLM-1 (Türkiye'nin İlk Ay Görevi) adıyla anılan araçta dört bilimsel yük bulunuyor:

• Ay Nötr Atom Teleskobu (LNT): Güneş rüzgârının Ay yüzeyiyle etkileşiminde ortaya çıkan enerjik nötr atomları algılayacak. Güneş rüzgârı, Güneş'ten sürekli akan yüklü parçacıklardan oluşur; Ay'ın Dünya'daki gibi koruyucu bir manyetik alanı ve atmosferi olmadığı için bu parçacıklar doğrudan yüzeye çarpar. Özete göre LNT 10-3.300 elektronvolt enerji aralığında, 7x7 derecelik açısal çözünürlük ve 14x14 derecelik görüş alanıyla çalışacak.
• Ay Dar Görüş Alanlı Radyometresi (LNR): Yüzeyden gelen ışınımı iki kanalda ölçecek: 0,2-50 mikrometrelik geniş bir aralıkta ve 1,5-3,0 mikrometrelik dar bir aralıkta, 1,5 derecelik görüş alanıyla. Amaç yüzey sıcaklığının dağılımını, yansıtıcılıktaki (albedo) farkları ve yüzeyin tayfsal özelliklerini çıkarmak.
• Radyasyon kalorimetresi
• Üç dozimetre (radyasyon dozu ölçerler)

Bildirinin asıl vurgusu, iki ana yükün birlikte kullanılması. Ekibe göre LNR'nin ısıl verisi ile LNT'nin ölçtüğü nötr atom akısının birlikte çözümlenmesi, uçucu maddelerin izlerini belirlemek ve Ay'ın kalıcı gölgede kalan bölgelerindeki su buzunun varlığını ve davranışını incelemek için önemli bir potansiyel taşıyor. Kalıcı gölgeli bölgeler, kutuplara yakın kraterlerin hiç Güneş ışığı almayan dipleri; buralar Güneş Sistemi'nin bilinen en soğuk yerleri arasında sayılıyor ve su buzunun milyarlarca yıl korunabileceği düşünülüyor.

Bildirinin ortak yazarları arasında İsveç Uzay Fiziği Enstitüsü, Çin'in Shenzhen Üniversitesi ve Belçika Kraliyet Gözlemevi'nden araştırmacılar da bulunuyor. Bu, TÜBİTAK UZAY Enstitü Müdürü Mehmet Nefes'in Haziran'da yaptığı açıklamayla örtüşüyor: Nefes'e göre aracın altı faydalı yükünden üçü yerli olarak geliştiriliyor, diğerleri ise verinin ortak kullanılabilmesi için uluslararası katkıyla yapılıyor. Bildirideki “dört bilim yükü” sayımıyla bu “altı faydalı yük” sayımının hangi cihazları kapsadığı kamuya açık kaynaklarda ayrıntılandırılmıyor.

Yüksek çözünürlüklü kamera testlerden geçti

Aynı oturumdaki ikinci TÜBİTAK UZAY bildirisi, Dr. Zeynep Nilüfer Öztürk ve ekibinin aracın Yüksek Çözünürlüklü Kamerası (HRC) üzerine çalışmasıydı. Özete göre HRC, Ay yüzeyinin ayrıntılı görüntülerini almak için geliştirilen panoramik ve pankromatik (tek kanallı, siyah-beyaz) bir görüntüleme sistemi. Kameranın hedefleri arasında gelecekteki Ay görevleri için olası iniş ve hedef bölgelerinin görüntülenmesi de var.

Ay'da görüntü almak kolay değil: atmosfer olmadığı için aydınlık ve gölge arasındaki geçiş çok keskin, bu da yüksek karşıtlıklı sahnelerde ayrıntıyı korumayı zorlaştırıyor. Ekip, kameranın performansını benzetilmiş Ay aydınlatma koşullarında iki ölçütle sınadı. Keskinliği gösteren modülasyon aktarım işlevi (MTF), Nyquist frekansında yüzde 8'in üzerinde çıktı; sinyalin gürültüye oranı (SNR) ise sistem düzeyinde ortalama 45 ölçüldü. Araştırmacılara göre bu sonuçlar, kameranın uzaysal çözünürlük ve ışınımsal başarım gereksinimlerini karşıladığını gösteriyor. Söz konusu değerler yer testlerine ait; kameranın gerçek başarımı ancak Ay yörüngesinde belli olacak.

“Ay su döngüsü gözlemevi” iddiası

Bilim yüklerinin bu kadar suya odaklanmasının nedeni, görevin kendine biçtiği rol. TÜBİTAK UZAY'ın 10 Haziran'da Düzce Üniversitesi'nde düzenlenen 4. Ay Bilimsel Çalışma Grubu toplantısına ilişkin duyurusuna göre Ay Araştırma Programı Proje Yöneticisi Dr. Burak Yağlıoğlu, görevin olası Ay su kaynaklarını ve suyun oluşum dinamiklerini incelemeyi amaçladığını ve bu yönüyle aracın dünyanın ilk “Ay su döngüsü gözlemevi” adayı olduğunu söylemişti. Kurum, bu hedefleri yaklaşık 600 yıl önce gökyüzü çalışmalarıyla tanınan gökbilimci Ali Kuşçu'ya atfen “Ali Kuşçu Keşif ve Haritalama Hedefleri” olarak adlandırıyor.

Aynı duyuruya göre projede, DELTAV Uzay Teknolojileri'nin geliştirdiği hibrit itki sistemi dışındaki tüm sorumluluklar TÜBİTAK UZAY'da ve aracın yazılımının tamamı yerli. Aracın alt sistemleri, hibrit motoru ve görev mimarisi için AYAP-1 rehberimize bakabilirsiniz.

Sırada ne var?

Önümüzdeki aylarda belirleyici olacak adım, USET'teki çevresel testlerin sonuçlanması. TUA ya da TÜBİTAK, testlerin ne zaman tamamlanacağına dair bir tarih paylaşmadı. 2023 için planlanan ilk takvimin gerisinde kalan görevin genel seyri Milli Uzay Programı 2026 bilançomuzda yer alıyor. Fırlatma gerçekleşir ve araç yörüngeye oturursa, kongrede anlatılan ölçümlerin bilimsel değeri, verinin ne zaman ve hangi biçimde araştırmacılarla paylaşılacağına da bağlı olacak.