Risâle fi'l-Hey'e (Ali Kuşçu): Osmanlı astronomisi, özeti ve okuma rehberi

Risâle fi'l-Hey'e (Hey'et Risalesi), Semerkant'ta yetişip İstanbul'da ölen astronom Ali Kuşçu'nun (öl. 1474) astronomi üzerine yazdığı Farsça risaledir. Hey'et, eski İslam dünyasında gökyüzünün yapısını ve gezegen hareketlerinin geometrik düzenini anlatan bilim dalının adıdır; bugünkü karşılığı yaklaşık olarak kozmografi ve gezegen kuramıdır. Yazarı Semerkant'ta Uluğ Bey'in çevresinde yetişmiş, ömrünün sonunu Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul'unda geçirmiştir; bu yüzden risale iki ayrı bilim dünyasının, Timurlu Semerkant'ı ile Osmanlı İstanbul'unun kesiştiği bir eser olarak okunur.

Kitap ne anlatıyor?

Risâle, gökyüzünün düzenini ve gezegenlerin hareketini anlatan kısa bir hey'et metnidir. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'ne göre bir mukaddime (giriş) ile iki makaleden (bölümden) oluşur; Farsçadır. Eserin Arapça yazılmış kardeşi, Fatih'e ithaf edilen Fethiyye'dir; ikisinin ilişkisi aşağıda anlatılıyor.

Eser tek başına bir "popüler astronomi kitabı" değildir; medresede okutulan, şerh edilen, çevrilen bir ders metnidir. Nüshaları Süleymaniye (Ayasofya ve Esad Efendi koleksiyonları), Nuruosmaniye ve Köprülü kütüphanelerinde bulunur. Bu yüzden Ali Kuşçu'nun öteki eserleriyle birlikte okunması gerekir: Arapça er-Risâletü'l-Fethiyye (Fatih'e sunulan astronomi eseri), hesap bilimi üzerine Risâle fi'l-hisâb ile er-Risâletü'l-Muhammediyye ve Uluğ Bey'in zîci (astronomi tabloları) üzerine yazdığı şerh aynı çevrenin ürünüdür.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bilim metinlerinde özet, bölüm bölüm ana fikirlerden oluşur. Burada önemli bir sınırımız var: risalenin makalelerinin ayrıntılı bölüm dökümünü, doğrulayabildiğimiz kaynaklarda bulamadık. Bildiğimiz şey yapısıdır: bir giriş ve iki makale. Bu yüzden içeriği türün genel çerçevesi ve Ali Kuşçu'nun astronomi anlayışı üzerinden anlatıyoruz.

Hey'et risaleleri geleneksel olarak göksel kürelerin düzenini ve gezegen hareketlerinin geometrik modellerini ele alır. Bu gelenek, Batlamyus'un Almagest adlı eserindeki Dünya merkezli düzenin üstüne kurulmuştur: Dünya hareketsiz merkezde, Ay, gezegenler ve Güneş çevresinde döner. Ali Kuşçu bu geleneği ezbere sürdürmedi; Nasîrüddîn-i Tûsî'nin gezegen modellerini geliştirdiği, özellikle Merkür için başka bir model önerdiği aktarılır.

Ali Kuşçu'nun en çok anılan fikri, astronomiyi Aristoteles'in doğa felsefesinden ayırmasıdır. Kaynaklara göre bu görüşe göre astronomi, felsefenin varsayımlarına bağlı kalmak zorunda değil, gözleme ve matematiğe dayanan kendi başına bir bilimdir. Bunun bir sonucu olarak, Dünya'nın hareketsiz olduğuna dair felsefî itirazların kesin olmadığını savunduğu söylenir. Kimi tarih yazımı, Ali Kuşçu'nun bu çizgide kuyruklu yıldızlara dair gözlemlerini de kullandığını belirtir.

Özetle Ali Kuşçu'nun astronomi çizgisinde üç ana fikir öne çıkar: gökyüzünün düzeni geometrik modellerle anlatılır; bu modeller gözlemle sınanır; astronomi, felsefenin varsayımlarına tutsak edilmez. Bu üçüncü fikir, onu çağdaşlarından ayıran ve bugün bile bilim tarihçilerinin ilgisini çeken yanıdır. Lârî'nin yazdığı Farsça şerh ile Molla Pervîz'in Türkçe çevirisi, metnin sonraki kuşaklarca yeniden ele alındığını gösterir; ama içeriğini bu üç fikirle sınırlı saymamak gerekir.

Bunlar risalenin kendi bölümlerinden çok, Ali Kuşçu'nun genel astronomi çizgisini gösterir. Risâle fi'l-hey'e'nin bu çizgideki yerini kesin biçimde göstermek için el yazması nüshalara ya da eleştirel neşirlere bakmak gerekir; biz yalnızca doğrulayabildiğimizi yazıyoruz.

Yazar ve yazıldığı dönem

Alâeddin Ali, babası Uluğ Bey'in doğancıbaşısı olduğu için "Kuşçu" diye anıldı. Büyük olasılıkla 15. yüzyılın başında Semerkant'ta doğdu; kimi kaynaklarda doğum yılı 1403 olarak geçer. Matematik ve astronomiyi Uluğ Bey'in, Kadızâde-i Rûmî'nin ve Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî'nin yanında öğrendi. Bir ara gizlice Kirman'a gitti; orada Tûsî'nin kelam eseri Tecrîdü'l-i'tikād'ı okudu ve ona bir şerh yazdı. Uluğ Bey'in yanına dönünce Kirman'da yazdığı Hallü eşkâli'l-kamer adlı risaleyi ona sundu ve takdir gördü. Uluğ Bey onu Çin'e de gönderdi; dönüşünde Dünya'nın yüzölçümünü ve meridyeni hesapladığı bilinir. Uluğ Bey'in 1449'da öldürülmesinin ardından Semerkant'tan ayrıldı; Tebriz'de Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın ilgisini gördü ve onun elçisi olarak Fatih Sultan Mehmed'in yanına gönderildi.

İstanbul'a yerleşmesi, Fatih'in ısrarıyla oldu. Fatih 1473'te Uzun Hasan'a karşı sefere çıkarken onu da götürdü; dönüşte Ali Kuşçu Ayasofya Medresesi'ne müderris tayin edildi. Derslerini bilim insanlarının bile izlediği aktarılır. Rivayete göre Molla Hüsrev'le birlikte Sahn-ı Seman medreselerinin programının düzenlenmesinde de görev aldı. İstanbul'un boylamını daha önce kabul edilen 60 dereceden 59 dereceye düzeltti, enlemini 41 derece 14 dakika olarak belirledi. Fatih Camii'ndeki güneş saati de ona atfedilir. Aralık 1474'te İstanbul'da öldü ve Eyüp Sultan Türbesi civarına gömüldü; Ali Kuşçu sayfasında yaşamı daha geniş anlatılıyor.

Gözlemevi çevresindeki bilgi birikiminin ilk basamağı Uluğ Bey'in Zîc-i Sultânî adlı yıldız katalogudur; Zîc-i Uluğ Bey sayfasında bu eserin ayrıntısı var. Ali Kuşçu'nun risalesi bu kökten gelen Semerkant ekolünün Osmanlı'daki devamı olarak okunabilir. İstanbul'daki daha sonraki gözlem girişimi için İstanbul Rasathanesi sayfasına bakabilirsiniz; Fatih'in kendisi için Fatih Sultan Mehmed sayfası var.

Risalenin tarihi konusunda kaynaklar tam olarak uyuşmaz: kimi anlatımlarda Farsça hey'et risalesinin 1470 dolayında, İstanbul'da Fatih için yazıldığı söylenir. Arapça Fethiyye ise Uzun Hasan'a karşı kazanılan zafer vesilesiyle Fatih'e ithaf edilmiştir. İki eserin birbirinin çevirisi olup olmadığı ise ansiklopedik kaynaklarda tartışmalı sayılır.

Kitaptaki bilim: Dünya merkezli düzen ve ötesi

Risalenin dayandığı hey'et geleneği Dünya merkezli bir evren tasarlıyordu; bu bugün kabul edilmiyor. Dünya hareketsiz bir merkez değildir, kendi ekseni etrafında döner ve Güneş'in çevresinde dolanır. Ali Kuşçu'nun önemi, bu tabloyu bilmeden değil, onun felsefî dayanaklarını tartışarak ilerlemesinden gelir: astronomi ile doğa felsefesini ayırması, Dünya'nın hareketine karşı ileri sürülen felsefî itirazları kesin saymaması ve Merkür için yeni bir model kurması bu yüzden önemlidir.

Ali Kuşçu'nun bu görüşlerinin Kopernik'e uzanıp uzanmadığı bilim tarihinde tartışmalıdır. F. Jamil Ragep, De revolutionibus'taki bir bölümle Tûsî'nin Tezkire adlı eserindeki bir bölüm arasında dikkat çekici bir benzerlik olduğunu, bunun ikisinin de aynı kaynaktan (Tûsî) beslenmesinden kaynaklanmış olabileceğini yazar. Emilie Savage-Smith ise hiçbir İslam astronomunun Güneş merkezli bir evren önermediğini vurgular. Yani Ali Kuşçu Dünya'nın dönebileceği ihtimalini ciddiye alan bir astronomdur, ama Kopernik'in düzenini önermemiştir. Bugünkü bilgimizle Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü ve Güneş'in çevresindeki hareketi ölçümlerle doğrulanmış temel bilgidir; Kopernik'in düzeni için Nicolaus Copernicus sayfasına bakılabilir.

Okurun karşılaştığı güçlükler

Risâle'yi bugün okumak isteyen kişi birkaç engelle karşılaşır. Metin Farsça ve teknik bir hey'et diliyle yazılmıştır; terimler modern astronomiden çok Batlamyus geleneğine aittir ve bugünkü terimlerle birebir örtüşmez. Biz bir eleştirel neşir ya da Türkçe baskı doğrulayamadık; bu yüzden çoğu okur eseri ansiklopedi maddeleri, bilim tarihi makaleleri ve şerhler üzerinden tanır. Bu yüzden risalenin değeri, bugün "bilgi kaynağı" olmasından çok, bir bilim kültürünün nasıl işlediğini göstermesindedir.

Etkisi ve karşılanışı

Risâle uzun süre Osmanlı ve İran çevresinde okundu. Muslihuddîn-i Lârî ona Farsça bir şerh yazdı; Molla Pervîz Türkçeye Mirkâtü's-semâ adıyla çevirdi. Arapça Fethiyye ise Ali Kuşçu'nun torunu Mîrim Çelebi ile öğrencisi Sinan Paşa tarafından ayrı ayrı şerh edildi; Kanûnî'nin emriyle 1548'de Halep'te Hulâsatü'l-hey'e adıyla, 1824'te de Mühendishâne-i Hümâyun başmüderrisi Seyyid Ali Paşa tarafından Mir'âtü'l-âlem adıyla Türkçeye çevrildi. Bu çeviriler ve şerhler, Ali Kuşçu'nun astronomi eserlerinin Osmanlı'da 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar ilgi gördüğünü gösterir. Nüshalar bugün Süleymaniye, Nuruosmaniye ve Köprülü kütüphanelerinde bulunuyor.

Ali Kuşçu'nun öğrencileri arasında torunu Mîrim Çelebi ve Molla Lütfi de anılır. Kimi bilim tarihçileri, onun astronomiyi doğa felsefesinden ayıran yaklaşımını Avrupa'da Kopernik'ten önce benzeri görülmemiş bir kavramsal kopuş olarak değerlendirir; ama bu görüşün Avrupa'ya doğrudan geçip geçmediği konusunda görüş birliği yoktur.

Uyarlamaları

Risalenin bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Risâle, Osmanlı bilim tarihine ve astronomi tarihine ilgi duyanlar için bir kaynak eserdir; genel okur için doğrudan okunacak bir metin değildir. Metin Farsçadır ve teknik bir hey'et dilindedir. Doğrulayabildiğimiz bir Türkçe baskısına rastlamadık; Türkçe çevirisi Mirkâtü's-semâ el yazması olarak Nuruosmaniye Kütüphanesi'nde bulunur. Ücretsiz bir okuma adresi de doğrulayamadık.

Başlamak için önce Ali Kuşçu'nun yaşamını ve Semerkant'ın bilim ortamını öğrenmek, ardından Zîc-i Sultânî ve Almagest sayfalarına göz atmak yararlı olur. Bu eserler, risalenin üzerine kurulduğu gelenekleri anlatır.

• Tür: Bilim kitabı (hey'et / astronomi risalesi).
• Dil: Farsça; Türkçe çevirisi Mirkâtü's-semâ.
• Yapı: Bir mukaddime ve iki makale.
• Ana fikir: Gök cisimlerinin hareketini geometrik modellerle açıklayan hey'et geleneği; Ali Kuşçu'da astronominin felsefeden ayrılması.