Ticari Mürettebat Programı (Commercial Crew)
NASA'nın astronotları ISS'e SpaceX Crew Dragon ve Boeing Starliner ile taşıma programı; Demo-2'den Crew-13'e, Starliner'ın sorunlarından koltuk maliyetine.
- Ajans / kurum
- NASA (sağlayıcılar: SpaceX, Boeing)
- Durum
- Görevde
- Hedef
- Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS), alçak Dünya yörüngesi
Verileri göster
| Program yürütücüsü | NASA Ticari Mürettebat Programı (Kennedy Uzay Merkezi) |
|---|---|
| Sağlayıcılar | SpaceX (Crew Dragon) ve Boeing (CST-100 Starliner) |
| CCtCap sözleşmeleri (2014) | Boeing 4,2 milyar $, SpaceX 2,6 milyar $ (toplam 6,8 milyar $) |
| Roketler | Falcon 9 (Crew Dragon), Atlas V (Starliner) |
| İlk insanlı test uçuşu | Demo-2, 30 Mayıs - 2 Ağustos 2020 (64 gün) |
| İlk operasyonel uçuş | Crew-1, 16 Kasım 2020 |
| Güncel uçuş | Crew-13, 1 Ekim 2026'da istasyona ulaştı |
| Sıradaki uçuş | Crew-14 (2027, planlanan) |
| Koltuk başı maliyet (OIG 2019 tahmini) | SpaceX ≈ 55 milyon $, Boeing ≈ 90 milyon $ |
| Starliner CFT (5 Haziran 2024) | 8-14 gün planlandı, 93 gün sürdü; kapsül insansız döndü |
Ticari Mürettebat Programı (İngilizce adıyla Commercial Crew Program, kısaca CCP), NASA'nın astronotları Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) Amerikan topraklarından, özel şirketlerin işlettiği araçlarla taşıma programıdır. NASA programı, ABD'den istasyona "güvenli, güvenilir ve düşük maliyetli" insan taşımacılığı sağlamak üzere kurulmuş bir yapı olarak tanımlıyor. Uzay mekiklerinin 2011'de emekliye ayrılmasından sonra ABD'nin kendi astronotlarını yörüngeye çıkaracak aracı yoktu; astronotlar Rus Soyuz kapsüllerinde koltuk satın alarak uçuyordu. Program bu bağımlılığı bitirmek için tasarlandı.
Programın özelliği, yalnızca yeni bir roket ya da kapsül geliştirmekle kalmaması, NASA'nın uzay aracı edinme biçimini de değiştirmesidir. NASA'nın anlatımına göre Mercury programından beri izlenen yöntemde mühendisler tasarımın her ayrıntısını denetliyordu. Burada şirketler sistemi kendileri tasarlıyor, donanım ve altyapının sahibi ve işleticisi de onlar oluyor; NASA ise gözetim ve uzmanlık sağlıyor, araçları insanlı uçuşa uygun olarak sertifikalandırıyor. Böylece NASA, kendi kaynaklarını Artemis programı gibi derin uzay işlerine ayırabiliyor. Programın merkezi Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'dir ve yaklaşık 200 NASA çalışanı bu işte görev yapıyor.
Görevin amacı
Asıl hedef, ISS'e düzenli mürettebat uçuşlarını iki ayrı ticari sağlayıcı üzerinden yürütmektir. İki sağlayıcı olması bilinçli bir tercihtir: biri aksarsa diğeri istasyonun mürettebatını yerinde tutabilir. Bu sayede ABD'nin istasyona erişimi tek bir araca ya da tek bir ülkeye bağlı kalmaz. Programın ikinci amacı maliyet ve süreklilik: NASA, sabit fiyatlı sözleşmelerle uçuş başına ne ödeyeceğini önceden bilmeyi, şirketler de aynı araçlarla başka müşterilere hizmet vermeyi hedefliyor.
Programda iki araç var: SpaceX'in Falcon 9 roketiyle fırlatılan Crew Dragon kapsülü ve Boeing'in CST-100 Starliner kapsülü. NASA'nın program sayfasına göre Crew Dragon sertifikalandı ve düzenli mürettebat uçuşlarını yapıyor; Starliner ise hâlâ sertifikasyon yolunda. Starliner, Atlas V roketiyle fırlatılıyor. Sözleşme gereği her uçuşta dört koltuk NASA'nın denetiminde; OIG'nin 2019 raporuna göre dördüncü koltuğun başka bir kuruma verilmesi konusu o tarihte henüz netleşmemişti.
Araçlar ve roketler
Crew Dragon, Falcon 9 ile Kennedy Uzay Merkezi'nden ya da Cape Canaveral Uzay Kuvvetleri İstasyonu'ndan kalkıyor. Kapsül dört kişilik mürettebatı alıp istasyona otomatik olarak kenetleniyor ve dönüşte okyanusa iniyor. Örneğin Crew-12'nin kapsülü 8 Ekim 2026'da Los Angeles açıklarında Pasifik'e indi. Aynı araç ticari özel uçuşlarda da kullanılıyor; ayrıntısı Crew Dragon sayfasında.
Starliner ise Boeing'in kapsülüdür. Şimdiye kadar iki insansız ve bir insanlı test uçuşu yaptı; ayrıntılar aşağıdaki takvim bölümünde.
Takvim: yapılanlar
Program birkaç aşamada kuruldu. NASA'nın tarihçesine göre 2010'daki CCDev1 turunda beş şirkete toplam yaklaşık 50 milyon dolar verildi. 2011'deki CCDev2 turunda dört şirket yaklaşık 270 milyon dolar aldı; bunun 75 milyon dolarını SpaceX, 92,3 milyon dolarını Boeing aldı. 2012'deki CCiCap aşamasında Boeing 460 milyon, SpaceX 440 milyon, Sierra Nevada 212,5 milyon dolarla sürece devam etti. Sertifikasyon planlaması için de yaklaşık 30 milyon dolarlık ayrı bir tur yapıldı. NASA'ya göre bu aşamalara toplam 8,2 milyar doları aşan kaynak aktarıldı (Space Act anlaşmaları ve sözleşmeler birlikte).
Belirleyici adım 2014'teki CCtCap (ticari mürettebat taşıma kabiliyeti) sözleşmeleriydi: toplam 6,8 milyar dolarlık sabit fiyatlı sözleşmenin 4,2 milyar dolarını Boeing, 2,6 milyar dolarını SpaceX aldı. Sözleşmeler hem geliştirme ve test uçuşlarını hem de her şirket için altı mekik görevini kapsıyordu. 2015'te NASA, programın astronot kadrosuna dört isim seçti.
2019'da SpaceX'in insansız Demo-1 uçuşu ve Boeing'in iptal (pad abort) testi tamamlandı. Boeing'in ilk insansız yörünge uçuşu OFT-1 19-22 Aralık 2019'da yapıldı; yazılım arızaları yüzünden istasyona kenetlenemedi. İkinci insansız deneme OFT-2 19-25 Mayıs 2022'de gerçekleşti.
Programın dönüm noktası Demo-2 oldu. 30 Mayıs 2020'de, yerel saatle 15.22'de Falcon 9 ve Crew Dragon, NASA astronotları Robert Behnken ve Douglas Hurley'i Kennedy Uzay Merkezi'nin 39A rampasından fırlattı. İkili, Uzay Mekiği döneminin bitişinden sonra ABD topraklarından istasyona giden ilk astronotlar oldu. Görev 2 Ağustos 2020'de Meksika Körfezi'ne inişle bitti ve toplam 64 gün sürdü. Demo-2, SpaceX'in son uçuş testiydi ve NASA'nın sistemi düzenli uçuşlar için sertifikalandırmasının yolunu açtı.
Operasyonel uçuşlar Crew-1 ile 16 Kasım 2020'de başladı; Victor Glover, Mike Hopkins, Soichi Noguchi ve Shannon Walker 2 Mayıs 2021'e kadar istasyonda kaldı. Ardından Crew-2'den Crew-11'e kadar uçuşlar sürdü; Crew-2'de ilk kez yenilenmiş bir Dragon kullanıldı. Crew-9, 28 Eylül 2024'te fırlatıldı. Crew-10 14 Mart 2025'te, Crew-11 ise 1 Ağustos 2025'te yola çıktı. Crew-12 13 Şubat 2026'da fırlatıldı (Jessica Meir, Jack Hathaway, Sophie Adenot, Andrey Fedyaev) ve 7 Ekim 2026'da istasyondan ayrılıp 8 Ekim'de 11.34'te (EDT) Pasifik'e indi; 237 günlük görevin ardından iniş haberini sitemizde okuyabilirsiniz. Crew-13 (NASA astronotları Jessica Watkins ve Luke Delaney, Kanada Uzay Ajansı astronotu Joshua Kutryk, Roscosmos kozmonotu Sergey Teteryatnikov) 1 Ekim 2026'da istasyona ulaştı ve şu anda orada; rekor kısa yolculuğu ayrıca ele alındı. Crew-14 NASA'nın takvimine göre 2027'de uçacak.
Starliner: planlanmayan uzun kalış
Boeing'in Crew Flight Test (CFT) uçuşu 5 Haziran 2024'te yapıldı ve ilk insanlı Starliner uçuşu oldu. Uçuşun 8-14 gün sürmesi planlanıyordu, ancak itki sistemindeki sorunlar yüzünden 93 güne uzadı. NASA, Eylül 2024'te kapsülün ekipsiz dönmesine karar verdi. Astronotlar Butch Wilmore ve Suni Williams Mart 2025'te SpaceX Crew-9 ile Dünya'ya döndü.
NASA'nın görevlendirdiği soruşturmanın raporu Kasım 2025'te tamamlandı; NASA'nın program sayfası raporun 61 düzeltici öneri içerdiğini söylüyor. Olay, NASA'nın en ağır kaza sınıfı olan "Type A mishap" olarak değerlendirildi. Kasım 2025'te NASA ve Boeing sözleşmeyi değiştirdi: yeni plana göre önce insansız bir Starliner-1 uçuşu yapılacak; başarılı olursa üç mürettebatlı uçuş izleyecek. Starliner-1, istasyona yük taşıyacak ve en erken Ocak 2027'ye planlanıyor; bu tarih değişebilir. Güncel haberler için Starliner'ın insansız olarak yeniden istasyona gidişini anlatan yazımıza bakabilirsiniz.

Verileri göster
| 2010 | CCDev1 turu başladı |
|---|---|
| 2014 | CCtCap sözleşmeleri |
| 2020 | Demo-2: ilk insanlı uçuş |
| 2024 | Starliner CFT: 93 gün |
| 2026 | Crew-13 istasyonda |
Maliyet: koltuk başına ne ödeniyor?
Programın temel vaatlerinden biri, Soyuz koltuklarına göre daha ucuz olmasıdır. NASA Başmüfettişlik Ofisi'nin (OIG) 14 Kasım 2019 tarihli raporuna göre NASA, 2006'dan beri 70 Soyuz koltuğu için yaklaşık 3,9 milyar dolar harcamıştı; bu, koltuk başına ortalama 55,4 milyon dolar ediyordu. Ancak yakın tarihli alımlar daha pahalıydı: 2019'daki iki koltuk için 86 milyon dolar ödenmişti. Soyuz kapsülleri en çok üç kişi taşıyabiliyor; Ticari Mürettebat araçları ise dört koltukla uçuyor.
Aynı raporda NASA OIG, sözleşme tutarlarından geliştirme ve test uçuşu maliyetlerini çıkarıp dört astronotluk 24 koltuğa bölerek ortalama koltuk başı maliyeti tahmin etti: yaklaşık 90 milyon dolar Boeing için, yaklaşık 55 milyon dolar SpaceX için. Rapor bunun kesin maliyet değil, kamuya açık verilerle yapılmış bir ortalama olduğunu belirtiyor. Aynı rapora göre Mayıs 2019 itibarıyla sözleşme değerleri Boeing için 4,3 milyar, SpaceX için 2,5 milyar dolardı; geliştirme ve test uçuşları Boeing'de 2,2 milyar, SpaceX'te 1,2 milyar dolar tutuyordu. Bu rakamlar 2019 tarihlidir; Soyuz ile karşılaştırma da farklı yıllara ait alımları içerir, dolayısıyla güncel fiyatlar için yeni raporlara bakmak gerekir.

Verileri göster
| SpaceX Crew Dragon (tahmin) | 55 |
|---|---|
| Boeing Starliner (tahmin) | 90 |
| Soyuz (2019'da alınan koltuk) | 86 |
Bilimsel ve teknik önemi
Programın bilimsel değeri dolaylıdır ama büyüktür. İstasyona düzenli mürettebat rotasyonu yapılabilmesi, ISS'te yürütülen mikro yerçekimi, biyoloji ve malzeme deneylerinin sürekliliği demektir; Crew-12 ve Crew-13 gibi uçuşlar bu rotasyonun örnekleridir. Teknik açıdan önemli bir kazanım da yeniden kullanım: Crew-2'de ilk kez yenilenmiş Dragon kapsülü kullanıldı.
Starliner'ın yaşadıkları ise iki sağlayıcılı yapının değerini somutlaştırdı: CFT sonrasında ekip ayrı bir araçla (Crew Dragon) Dünya'ya döndü ve Starliner sorunlu olduğu dönemde de ISS'e erişim Crew Dragon üzerinden sürdü.
Türkiye'den bakınca
Programın Türkiye ile doğrudan bir bağı yok; ancak aynı Crew Dragon aracı, Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı'yı da taşıdı. Bu, NASA'nın programı değil, Axiom Space'in özel görevi olan Axiom Mission 3 idi: Falcon 9 ve Crew Dragon "Freedom" 18 Ocak 2024'te fırladı, kapsül 20 Ocak'ta istasyona kenetlendi ve 9 Şubat 2024'te Daytona Beach yakınlarında Atlantik'e indi. Ticari Mürettebat Programı'nın sertifikalandırdığı araç, böylece diğer ülkelerin astronotları için de kullanılabilir hâle geldi.
Gökyüzü gözlemcileri için de bir ipucu var: ISS'in Türkiye semalarından geçişleri çıplak gözle izlenebilir; geçiş saatleri günden güne değişir ve güncel zamanlar için bir uydu izleme uygulamasına bakmak gerekir. Mürettebat kapsülleri istasyona kenetli olduğu sürece istasyonla birlikte aynı parlak noktanın parçasıdır.
Kısaca
- Program, ABD'nin ISS'e kendi araçlarıyla astronot taşıma yeteneğini şirketler eliyle geri kazanmak için kuruldu.
- 2014'te iki sağlayıcı seçildi: Boeing 4,2 milyar, SpaceX 2,6 milyar dolarlık sözleşme aldı.
- SpaceX Demo-2 (30 Mayıs - 2 Ağustos 2020) sertifikasyonun önünü açtı; Crew-1 16 Kasım 2020'de başladı ve düzenli uçuşlar sürüyor.
- Boeing'in Starliner'ı Haziran 2024'teki ilk mürettebatlı uçuşunda sorun yaşadı; kapsül insansız döndü ve sözleşme değişti.
- NASA OIG'nin 2019 tahminine göre koltuk başı maliyet yaklaşık 55 milyon dolar (SpaceX) ve 90 milyon dolar (Boeing).
Diğer görevlerTümü →
Artemis MutabakatıNASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı13 Ekim 2020 · Ay, Mars, kuyruklu yıldızlar ve asteroitlerde sivil keşif ve kullanım için ortak ilkeler
Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon28 Nisan 2025 · Alçak Dünya yörüngesi (yaklaşık 590-630 km)
CLPS (Ticari Ay Yükü Hizmetleri)NASA (Johnson Uzay Merkezi; Moon Base Programı) / Amerikan ticari şirketleriAy yüzeyi ve yörüngesi; özellikle güney kutbu bölgesine bilim ve teknoloji yüklerinin ticari iniş araçlarıyla taşınması
Çin Uzay ProgramıCNSA ve CASCAlçak Dünya yörüngesi (Tiangong), Ay, Mars, asteroitler ve Jüpiter sistemi
Canadarm2Kanada Uzay Ajansı (CSA) — yapım: MacDonald, Dettwiler and Associates (MDA)19 Nisan 2001 · Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS), yaklaşık 400 km yükseklikte alçak Dünya yörüngesi
Harmony (Node 2) modülüNASA (yapım: Thales Alenia Space, NASA–ESA anlaşması kapsamında)23 Ekim 2007 · Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS), alçak Dünya yörüngesi



















