Artemis Programı

Artemis Programı, ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA) önderliğinde yürütülen ve insanları Apollo programından bu yana ilk kez Ay yüzeyine geri götürmeyi amaçlayan uzun soluklu bir keşif programıdır. Program, Aralık 2017'de imzalanan Uzay Politikası Direktifi 1 ile resmen başlatıldı; Mayıs 2019'da ise Yunan mitolojisinde Apollon'un ikiz kız kardeşi olan Ay tanrıçası Artemis'in adını aldı. Apollo'dan farkı, kısa ziyaretler yerine Ay'da kalıcı bir varlık kurmayı ve bu deneyimi ileride Mars'a gidecek insanlı görevler için basamak olarak kullanmayı hedeflemesidir. 7 Ekim 2026 itibarıyla programın iki uçuşu başarıyla tamamlandı: insansız Artemis I (2022) ve dört astronotu Ay'ın çevresinden dolaştıran Artemis II (Nisan 2026).

Görevin amacı

Artemis'in temel hedefi, Ay'ın güney kutbu bölgesine insan indirmek ve orada sürdürülebilir bir keşif altyapısı kurmaktır. NASA 2022'de güney kutbu yakınında iniş için 13 aday bölge belirledi. Bu bölge, kalıcı gölgedeki kraterlerde su buzu bulunma olasılığı nedeniyle bilimsel ve lojistik açıdan büyük önem taşıyor; su hem içme suyu hem de roket yakıtı üretimi için kaynak olabilir.

Program aynı zamanda yeni bir çalışma modelinin sınavı. Ay'a iniş araçları gibi kritik parçalar NASA'nın kendisi tarafından değil, sözleşmeli özel şirketler tarafından geliştiriliyor. Uluslararası işbirliği ise Artemis Anlaşmaları çerçevesinde yürüyor. Ekim 2020'de sekiz ülkeyle başlayan bu bağlayıcı olmayan ilkeler dizisini 26 Eylül 2026 itibarıyla 76 ülke imzalamış durumda; Türkiye de 2026'da katılan ülkeler arasında.

Artemis'in kökleri 2000'lere uzanıyor. 2005'te yasalaşan Constellation programı Ares roketlerini ve Orion aracını geliştirmeyi amaçlıyordu; ancak bağımsız bir komite programın ciddi biçimde yetersiz finanse edildiğini saptayınca 2010'da büyük ölçüde iptal edildi. Yalnızca Orion korundu ve yeni SLS roketiyle eşleştirildi. 2019'da ABD yönetimi Ay'a dönüş hedefini dört yıl öne çekerek 2024'e taşıdı; bu hedef teknik ve bütçe sorunları nedeniyle tutturulamadı.

Uzay aracı ve araçları

Programın omurgasını üç ana unsur oluşturuyor:

• Uzay Fırlatma Sistemi (SLS): Uzay Mekiği mirası çekirdek kademe, RS-25 motorları ve katı yakıtlı yardımcı roketlerden oluşan süper ağır sınıf roket. Yardımcı roketler Mekik'tekinin aksine kurtarılmıyor.
• Orion uzay aracı: Lockheed Martin'in tasarladığı mürettebat kapsülü ile Airbus'ın ESA adına ürettiği Avrupa Servis Modülü'nden oluşuyor. Alçak Dünya yörüngesinin ötesinde altı kişiye kadar mürettebatı destekleyebiliyor ve ana itkiyi tek bir AJ10 motoruyla sağlıyor.
• İnsanlı İniş Sistemi (HLS): NASA Nisan 2021'de SpaceX'i Starship HLS iniş aracı için seçti; daha sonra Blue Origin'in Blue Moon aracı da ikinci seçenek olarak programa girdi.

Bunlara ek olarak Axiom'un geliştirdiği AxEMU uzay giysisi, Ay yüzeyi taşıtı ve yer altyapısı da programın parçası. Ay yörüngesine kurulması planlanan Lunar Gateway istasyonu ise Mart 2026'da iptal edildi.

Yolculuk ve önemli anlar

• 11 Aralık 2017: Uzay Politikası Direktifi 1 imzalandı.
• 16 Mayıs 2019: Program "Artemis" adını aldı.
• 13 Ekim 2020: Artemis Anlaşmaları sekiz ülke tarafından imzalandı.
• 16 Nisan 2021: SpaceX, Starship HLS sözleşmesini kazandı.
• 16 Kasım 2022: Artemis I fırlatıldı; insansız Orion Ay yörüngesinde yaklaşık altı gün kalıp Pasifik'e indi.
• Aralık 2024: Isı kalkanı incelemesi sonrası Artemis II'nin mevcut kalkanla, değiştirilmiş giriş yörüngesiyle uçmasına karar verildi.
• Şubat 2026: Plan yeniden düzenlendi; Artemis III Dünya yörüngesinde bir test uçuşuna, ilk iniş Artemis IV'e kaydırıldı.
• 1-11 Nisan 2026: Artemis II, dört astronotu Ay'ın etrafından dolaştırıp geri getirdi.
• 9 Haziran 2026: Artemis III mürettebatı açıklandı: Randy Bresnik, Luca Parmitano, Frank Rubio ve Andre Douglas.

Bilimsel sonuçlar

Artemis I, SLS ve Orion'un derin uzayda çalıştığını kanıtladı; ancak dönüşte Orion'un AVCOAT ısı kalkanında modellerin öngördüğünden fazla malzeme kaybı görüldü. Mühendisler sorunun malzemenin içinde sıkışan sıcak gazlardan kaynaklandığını belirledi. Artemis II'de daha dik bir atmosfere giriş profili kullanıldı; Artemis III için ise kalkan tasarımında değişiklik planlanıyor.

Artemis II, insanlı uçuşlarda Dünya'dan uzaklık rekorunu Apollo 13'ten devralarak 406.771 kilometreye taşıdı ve Orion'un yaşam destek, manuel kontrol ve lazer haberleşme sistemlerini gerçek koşullarda sınadı.

Güncel takvime göre Artemis III 2027 sonunda alçak Dünya yörüngesinde Orion ile ticari iniş araçları arasında kenetlenme denemeleri yapacak. Artemis IV'ün 2028 başında Apollo 17'den bu yana ilk insanlı Ay inişini gerçekleştirmesi, Artemis V'in 2028 sonunda ikinci inişi yapması ve Ay üssünün inşasına başlanması planlanıyor. NASA bundan sonra yaklaşık her yıl bir iniş hedefliyor.

Bilmeye değer

• Artemis, Apollo ve Constellation gibi önceki programlardan devralınan donanımı birleştiriyor; Orion ilk olarak iptal edilen Constellation programı için tasarlanmıştı.
• NASA Başmüfettişliği 2021'de programın 2025'e kadarki toplam maliyetini yaklaşık 93 milyar dolar olarak tahmin etti.
• Artemis II'de Kanadalı Jeremy Hansen, Ay'ın çevresine giden ilk ABD vatandaşı olmayan kişi oldu.
• Artemis III mürettebatındaki Luca Parmitano, bu göreve atanan Avrupalı astronot olarak programın uluslararası niteliğini gösteriyor.
• Programın uzun vadeli hedefi Ay değil, Ay'da öğrenilenlerle Mars'a insan göndermek.