CLPS (Ticari Ay Yükü Hizmetleri)
NASA'nın bilim aletlerini Amerikan şirketlerinin iniş araçlarıyla Ay'a taşıttığı program: dört uçuş yapıldı, 17 teslimat planlı; 7 Kasım 2026'da CLPS 2 duyuruldu.
- Ajans / kurum
- NASA (Johnson Uzay Merkezi; Moon Base Programı) / Amerikan ticari şirketleri
- Durum
- Görevde
- Hedef
- Ay yüzeyi ve yörüngesi; özellikle güney kutbu bölgesine bilim ve teknoloji yüklerinin ticari iniş araçlarıyla taşınması
Verileri göster
| Başlangıç | Kasım 2018 (ilk dokuz şirket havuza alındı) |
|---|---|
| Planlanan teslimat sözleşmesi | 17 (NASA, 2028'e kadar) |
| Teslimat alan şirket | 5 |
| NASA aleti | 60'tan fazla |
| CLPS 1 azami değeri | 4,2 milyar dolar (7 Kasım 2026; önceki: 2,6 milyar) |
| CLPS 1 süresi | Siparişler Kasım 2028'e, teslimatlar Kasım 2033'e kadar |
| CLPS 2 | 10 yıl, azami 10 milyar dolar, 8 şirket |
| Yapılan uçuş | 4 (Peregrine, IM-1, Blue Ghost 1, IM-2) |
| Ay Üssü ilk aşama | 2029'a kadar 20'den fazla robotik iniş |
CLPS (Commercial Lunar Payload Services, "Ticari Ay Faydalı Yük Hizmetleri"), NASA'nın bilim aletlerini ve teknoloji denemelerini Ay'a göndermek için kendi aracını yapmak yerine Amerikan şirketlerinden taşıma hizmeti satın aldığı girişimdir. Şirket aracı tasarlar, yükü entegre eder, roketi bulur, Ay'a indirir ve yüzeyde işletir; NASA müşteri olarak yalnızca yükünü ve parasını getirir. 2018'de başlayan program, bugün NASA'nın Ay Üssü (Moon Base) planının temel taşlarından biri sayılıyor.

Verileri göster
| Planlanan teslimat sözleşmesi | 17 |
|---|---|
| NASA aleti | 60+ |
| Teslimat alan şirket | 5 |
| CLPS 1 tavan değeri | 4,2 milyar $ |
Programın amacı: Ay'a "kargo hattı" kurmak
NASA'ya göre CLPS iki sorunu aynı anda çözmeye çalışıyor. Birincisi hız: insanlı Ay iniş görevlerinden önce bilim aletlerini yüzeye indirmek, bölgeyi tanımak ve teknolojiyi sınamak. İkincisi yapı: Ay'a sık, düzenli ve görece ucuz teslimat yapabilen bir ticari sanayi oluşturmak. Ajans, Apollo döneminin aksine her inişi kendi yönetmek yerine hizmeti "paket" olarak satın alıyor.
Bu modelin bedeli risktir. NASA, programı tanıtırken Ay'a inişin zor olduğunu ve bu yeni yaklaşımda bazı başarısızlıkların olabileceğini baştan kabul ettiğini belirtiyor; her aksaklığın sonraki görevlere ders olacağını söylüyor. Gerçekten de ilk dört uçuşun sonuçları bu karışık tabloyu yansıtıyor (aşağıda).
Sözleşme yapısı ve şirketler
NASA, Kasım 2018'de dokuz Amerikan şirketini CLPS havuzuna aldı, bir yıl sonra beş şirket daha ekledi; havuz böylece 14 uygun şirkete ulaştı. Sözleşmeler "belirsiz teslimat, belirsiz miktar" (IDIQ) türünde: NASA önceden sabit sayıda uçuş taahhüdü vermiyor, ihtiyaç doğdukça havuzdaki şirketlerden görev siparişi için teklif istiyor. Her sipariş uçtan uca hizmeti kapsıyor: yük entegrasyonu, görev işletimi, Dünya'dan fırlatma ve Ay yüzeyine iniş.
NASA'nın program sayfasına göre bugüne kadar beş CLPS şirketine 17 teslimat verildi ve bu teslimatlar 60'tan fazla NASA aletini Ay'a taşıyacak. İlk sözleşme çatısının ("CLPS 1") azami değeri başlangıçta 2,6 milyar dolardı. NASA 7 Kasım 2026 tarihli duyurusunda bu tavanı 4,2 milyar dolara çıkardığını açıkladı. Aynı duyuruya göre CLPS 1 siparişleri Kasım 2028'e kadar verilebilecek, verilmiş teslimatların tamamlanması için ise Kasım 2033'e kadar ek süre tanınacak.
Aynı gün NASA yeni bir çatı sözleşme olan CLPS 2'yi de duyurdu: 10 yıllık, çoklu ödüllü, azami değeri 10 milyar dolar. Şirket havuzu sekiz şirketten oluşuyor: Blue Origin, Firefly Aerospace, Intuitive Machines, ispace-U.S., Lockheed Martin Space, Northrop Grumman Space Systems, SpaceX ve Voyager Technologies. Astrobotic'in Griffin iniş aracı ise NASA'nın son açıklamalarında "Voyager Technologies'in Griffin-1 iniş aracı" olarak geçiyor.
Uçuşlar: yapılanlar

NASA'nın zaman çizelgesine göre CLPS kapsamında bugüne kadar dört uçuş yapıldı:
- Peregrine Mission One (Astrobotic): 8 Ocak 2024'te fırlatıldı. Araçta bir arıza çıktı ve Ay'a inemedi; 18 Ocak'ta Güney Pasifik üzerinde kontrollü biçimde Dünya atmosferine girdi. NASA'nın bu uçuştaki beş bilim yükü bu yüzden hedefe ulaşmadı.
- IM-1 (Intuitive Machines, "Odysseus"): 15 Şubat 2024'te fırlatıldı, 22 Şubat 2024'te Ay'ın güney kutbu bölgesindeki Malapert A'ya indi ve altı NASA aletini taşıdı. Bir CLPS aracının Ay'a ilk inişiydi.
- Blue Ghost Mission 1 (Firefly): 15 Ocak 2025'te fırlatıldı, 2 Mart 2025'te Mare Crisium'daki Mons Latreille yakınına indi ve 10 NASA yükünü teslim etti. Firefly, aracın 14 günden uzun yüzey operasyonu yürüttüğünü, gündüz boyunca 346 saat çalıştığını ve Ay gecesine girdikten sonra da yaklaşık beş saat daha çalıştığını bildiriyor; şirket bunu ilk tam başarılı ticari Ay inişi olarak tanımlıyor.
- IM-2 (Intuitive Machines, "Athena"): 26 Şubat 2025'te fırlatıldı, 6 Mart 2025'te Mons Mouton'a indi. NASA'nın kendi sayfasına göre araç yan yatmıştı; bu yüzden PRIME-1 paketindeki TRIDENT matkabı ve MSOLO kütle spektrometresi bilim hedeflerini gerçekleştiremedi.

Verileri göster
| 2018 | İlk 9 şirket seçildi |
|---|---|
| 2019 | 5 şirket daha eklendi |
| 2024 | Peregrine inemedi, IM-1 indi |
| 2025 | Blue Ghost 1 ve IM-2 indi |
| 2026 | CLPS 2: 8 şirket, 10 milyar $ |
Takvim: planlananlar
NASA'nın duyurularına göre CLPS teslimatları artık Ay Üssü Programı'nın içinde yürütülüyor. Ajans, Ay Üssü'nün 2029'a kadar sürecek ilk aşamasında 20'den fazla robotik iniş öngörüyor. Planlanan tarihler sık değiştiği için aşağıda yalnızca NASA ve şirketlerin en güncel açıklamaları ve "planlanan" ibaresi kullanılıyor.
- Blue Moon MK1 "Endurance" (Blue Origin): Güney kutbundaki Shackleton Bağlantı Sırtı'na inmeyi deneyecek; kesin hassas iniş, kriyojenik itki ve otonom seyrüsefer gösterecek. İki NASA yükü taşıyor: iniş sırasında motor jetinin toz üzerindeki etkisini görüntüleyen SCALPSS kameraları ve konum referansı olan LRA. NASA Ağustos 2026'da aracın kriyojenik yakıt yükleme aşamasına yaklaştığını bildirdi; kesin fırlatma tarihi duyurulmadı.
- Griffin-1 (Astrobotic/Voyager): NASA'nın Ekim 2026 açıklamasına göre bir Falcon Heavy ile 2026'nın sonlarında fırlatılması planlanıyor. Güney kutbu yakınındaki Nobile Krateri'ne 455 kilogramdan fazla yük indirecek; altı ülkeden 10 yük arasında Astrolab'ın FLIP gezgini de var.
- IM-3 (Intuitive Machines): Nova-C sınıfı "Trinity" aracı Reiner Gamma Ay girdabına inecek; aynı roketle şirketin ilk Ay veri aktarma uydusu Altus-1 de gidecek. NASA'ya göre yüzeye beş NASA, altı ticari ve bir sivil yük taşınacak. Birincil NASA araştırması, Johns Hopkins Uygulamalı Fizik Laboratuvarı'nın yönettiği Lunar Vertex.
- Blue Ghost Mission 2 (Firefly): Ay'ın uzak yüzüne inmesi planlanan ilk Amerikan aracı. Firefly'ın sayfasında fırlatma "2027'den önce değil" olarak veriliyor; araç Elytra yörünge aracının üzerine yerleştirilmiş, 22 fitlik bir yığın olarak uçacak.
- VIPER: NASA'nın su arayan gezgini, Blue Origin'in ikinci MK1 aracıyla 2027'nin sonlarında güney kutbuna ulaşacak. NASA Ekim 2026'da gezginin tamamen yapıldığını ve Johnson Uzay Merkezi'nde son testlerde olduğunu bildirdi.
- IM-4: Mons Mouton'a altı NASA yükü (görev siparişi CP-22); Blue Ghost 3 (CP-21) Gruithuisen Domları'na altı yük; Blue Ghost 4 (CS-6) güney kutbuna dört yük; Intuitive Machines'in Nova-D aracı (CT-4) güney kutbuna altı yük taşıyacak. NASA'nın güncel teslimat listesinde bu uçuşlar için kesin tarih verilmiyor.
NASA'nın 30 Haziran 2026 duyurusuna göre ajans ayrıca, 2028'in sonlarına planlanan dört yeni iniş için üç şirketle yaklaşık 600 milyon dolarlık sözleşme imzaladı: Astrobotic iki teslimat için 297,9 milyon dolar, Firefly 144,2 milyon dolar ve Intuitive Machines 148,3 milyon dolar aldı. Her iniş SCALPSS, LRA ve LETS radyasyon ölçerini taşıyacak. Aynı aletlerin birden çok yerde uçurulması, NASA'nın deyişiyle Ay yüzeyinde bir "hava istasyonu ağı" gibi çalışacak. Kasım 2026 duyurusunda ise Blue Origin'e Mark 1 aracıyla nükleer enerjili PROMISE gezginini taşıma işi verildi (94 milyon dolar temel bedelli, performansa göre 140 milyon dolara kadar opsiyonlu sözleşme); hedef 2028'in sonlarında fırlatma. Ayrıca Blue Origin, Astrolab ve Lunar Outpost'un geliştirdiği Ay Arazi Araçlarını (LTV) 2028'e kadar güney kutbuna taşıyacak.
Bilimsel ve teknik önemi
CLPS'in bilimsel değeri, tek tek görevlerden çok aletlerin nereye gittiğinde yatıyor. Programın uçuş listesinde, yerinde hiç ölçüm yapılmamış Ay bölgeleri var: uzak yüzdeki Schrödinger Havzası'na gidecek sismometre ve ısı akışı aletleri (CS-11 siparişi; NASA'nın listesinde iniş aracı henüz belirlenmemiş), Reiner Gamma'nın manyetik anomalisi, Marius Tepeleri'ndeki çukur ve olası lav tüpleri. NASA'nın Eylül 2026'da seçtiği üç yeni PRISM aleti de bu çizgide: güney kutbu çevre ve tehlike izleme istasyonu (LEMS-SP), Marius çukurunda lav tüpü arayacak GIMLI ve mikro soğuk tuzaklardaki buzu doğrudan ölçecek DISCO.
Teknik açıdan ise iki konu öne çıkıyor. Birincisi, iniş sırasında motor jetinin Ay tozunu nasıl savurduğunu ölçen SCALPSS kameraları: ileride aynı bölgeye birden çok ağır araç inecek, bu veri onların birbirine zarar vermemesi için gerekli. İkincisi, yüzeye bırakılan LRA yansıtıcıları: bir Ay yörünge aracının ya da iniş aracının lazeriyle konumunu belirlemesini sağlayan, enerji gerektirmeyen küçük "konum işaretleri". NASA bunların sayısının artmasıyla Ay yüzeyinde kalıcı bir konum ağı oluşacağını belirtiyor.
Programın dolaylı sonucu da önemli: aynı şirketler, Ay Üssü için gereken büyük kargo indiricilerini de bu deneyimle geliştiriyor. İlk iniş denemelerinin başarılı ve başarısız sonuçları, sonraki araçların tasarımına doğrudan girdi sağlıyor.
Türkiye'den izlenebilecek yanı
CLPS fırlatmalarını ve iniş anlarını NASA+ ve şirketlerin yayınlarından canlı izlemek mümkün; Türkiye saati, kış aylarında Florida saatinden 8 saat ileridedir; yayınlar için saat hesabını buna göre yapın. Ay'ın Dünya'ya bakan yüzündeki iniş bölgelerinden Mare Crisium ve Reiner Gamma'ya dürbünle ya da teleskopla bakabilirsiniz; ancak iniş araçları o kadar küçük ki hiçbir amatör aletle görülemez. Türkiye'nin kendi Ay görevi için AYAP-1 sayfasına, NASA'nın insanlı planları için Artemis Programı sayfasına bakabilirsiniz. Ay yörüngesindeki teknoloji denemesi CAPSTONE 02 ise CLPS'ten ayrı bir Ay Üssü görevidir.
Diğer görevlerTümü →
Artemis MutabakatıNASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı13 Ekim 2020 · Ay, Mars, kuyruklu yıldızlar ve asteroitlerde sivil keşif ve kullanım için ortak ilkeler
Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon28 Nisan 2025 · Alçak Dünya yörüngesi (yaklaşık 590-630 km)
Ticari Mürettebat Programı (Commercial Crew)NASA (sağlayıcılar: SpaceX, Boeing)Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS), alçak Dünya yörüngesi
Çin Uzay ProgramıCNSA ve CASCAlçak Dünya yörüngesi (Tiangong), Ay, Mars, asteroitler ve Jüpiter sistemi
Canadarm2Kanada Uzay Ajansı (CSA) — yapım: MacDonald, Dettwiler and Associates (MDA)19 Nisan 2001 · Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS), yaklaşık 400 km yükseklikte alçak Dünya yörüngesi
Harmony (Node 2) modülüNASA (yapım: Thales Alenia Space, NASA–ESA anlaşması kapsamında)23 Ekim 2007 · Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS), alçak Dünya yörüngesi




















