Özbekistan, Semerkant'taki törenle Artemis Mutabakatı'nın 77. imzacısı oldu

Özbekistan, Artemis Mutabakatı'nı (Artemis Accords) imzalayan 77. ülke oldu. NASA'nın 20 Ekim tarihli açıklamasına göre imza, 19 Ekim Pazartesi günü Semerkant'ta düzenlenen törende atıldı. Belgeyi Özbekistan adına Dışişleri Bakanı Bakhtiyor Saidov imzaladı; tören, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun ülkeye yaptığı ziyaret sırasında gerçekleşti.

Artemis Mutabakatı nedir?

Mutabakat, 2020'de NASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı'nın öncülüğünde yedi kurucu ülkeyle birlikte oluşturuldu. Hükûmetlerin ve özel şirketlerin Ay'a ilgisi artarken, ülkelerin Ay, Mars ve ötesinde birbirleriyle güvenli ve uyumlu çalışabilmesi için ilk pratik ilkeler dizisini ortaya koydu. Bağlayıcı bir antlaşma değil; imzacıların ortak davranış kurallarına uyma taahhüdü.

NASA'nın sıraladığı ilkeler şunlar:

• Uzayı barışçıl amaçlarla ve şeffaf biçimde keşfetmek,
• Zor durumdaki astronotlara ve araçlara yardım etmek,
• Bilimsel verileri tüm insanlığın erişimine açmak,
• Faaliyetlerin başkalarının çalışmalarına engel olmamasını sağlamak,
• Tarihî önemi olan yerleri ve eserleri korumak (ör. Apollo iniş alanları).

NASA ne diyor?

NASA Başkan Yardımcısı Matt Anderson, Özbekistan'ın mutabakata kritik bir dönemde katıldığını söyledi. Anderson, Başkan Trump'ın NASA'ya Ay'da bir üs kurma ve kalıcı bir varlık oluşturma talimatı verdiğini hatırlatarak mutabakat ilkeleri hayata geçirilirken benzer düşünen ülkelerin insanlığın Ay'a dönüşüne katkı verme fırsatlarının da genişlediğini belirtti ve Özbekistan'ı büyüyen bu koalisyona katılan değerli bir ortak olarak nitelendirdi.

Özbekistan'ın uzay hedefleri

NASA'nın açıklamasına göre Özbekistan, kendi uzay sanayisini geliştirmeyi amaçlayan ulusal bir uzay programı üzerinde çalışıyor ve uluslararası uzay forumlarında giderek daha görünür hâle geliyor. Ülkenin ilk küp uydusu (CubeSat, birkaç kilogramlık standart boyutlu küçük uydu) için de öğrenciler çalışıyor; hedef, bu uyduyu 2028'e kadar geliştirip fırlatmak.

Ekim başında Antalya'da düzenlenen Uluslararası Astronotik Kongresi (IAC 2026) sırasında NASA yetkilileri, Özbekistan Dijital Teknolojiler Bakanlığı ve ülkenin uzay ajansı Uzcosmos temsilcileriyle bir araya gelerek sivil uzay iş birliği olanaklarını görüşmüştü. Antalya'dan sonra kongrenin yolu Özbekistan'a da düşecek: NASA'nın açıklamasına göre ülke, bu yıllık küresel uzay etkinliğine 2028'de ev sahipliği yapacak.

Türkiye ile bağlantı

Türkiye de mutabakatı bu yıl, Eylül başında imzalamış ve 71. imzacı olmuştu. Orta Asya'dan katılımın artması, Ay'daki faaliyetlere dair kuralların yalnızca büyük uzay güçleri arasında değil, uzay programına yeni adım atan ülkelerle birlikte şekillendiğini gösteriyor.

Sırada ne var?

NASA, önümüzdeki aylarda ve yıllarda başka ülkelerin de mutabakatı imzalamasını beklediğini belirtiyor. Özbekistan'ın imzası, NASA'nın Ay Üssü hedefi için uluslararası ortak arayışının sürdüğünü gösteriyor; ülkenin uzay programındaki somut adımlarının ilki ise öğrencilerin hazırladığı küp uydu olacak.

Arka plan: Sekiz ülkeden 77 ülkeye

NASA'nın tuttuğu imzacı listesine göre mutabakat 13 Ekim 2020'de sekiz ülkenin imzasıyla yürürlüğe girdi: ABD, Avustralya, Birleşik Arap Emirlikleri, Birleşik Krallık, İtalya, Japonya, Kanada ve Lüksemburg. Aynı yılın Kasım ayında Ukrayna katıldı. 2021'de Güney Kore, Yeni Zelanda, Brezilya, Polonya ve Meksika listeye girdi. Hindistan ile Ekvador 21 Haziran 2023'te aynı gün imza attı, Almanya ise Eylül 2023'te katıldı.

Katılımın hızı son iki yılda belirgin biçimde arttı. 2025'i 59 imzacıyla kapatan listeye, Portekiz'in Ocak 2026'daki imzasından bu yana 18 ülke eklendi. Yalnız Eylül 2026'da Cibuti, Arnavutluk, Hırvatistan, Fildişi Sahili ve San Marino olmak üzere beş ülke imzacı oldu. Listede Özbekistan'dan önce Orta Asya'dan bir ülke bulunmuyor.

Metinde başka neler var?

Mutabakat 13 bölümden oluşuyor ve Dış Uzay Antlaşması'na, Kayıt Sözleşmesi'ne ve Kurtarma ve Geri Gönderme Anlaşması'na bağlılığı yeniliyor. Sık anılan ilkelerin yanında metinde daha çok tartışılan iki başlık da yer alıyor. Uzay kaynakları bölümünde imzacılar, Ay, Mars, kuyruklu yıldız ya da asteroitlerden kaynak çıkarmanın Dış Uzay Antlaşması'nın II. maddesi anlamında kendiliğinden "ulusal sahiplenme" sayılmadığını kabul ediyor ve bu tür faaliyetler hakkında BM Genel Sekreteri'ni, kamuoyunu ve bilim camiasını bilgilendirmeyi taahhüt ediyor.

Faaliyetlerin çakışmasını önleme bölümü ise ülkelerin operasyonlarının yeri ve genel niteliği hakkında kamuya bilgi vermesini, zararlı müdahaleyi önlemek için de geçici "güvenlik bölgeleri" belirlemesini öngörüyor. İmzacılar ayrıca görev sonunda uzay araçlarının güvenli ve zamanında bertaraf edilmesi de dahil olmak üzere yörünge enkazını azaltmayı planlamayı üstleniyor.

Neden önemli?

Mutabakat bağlayıcı bir antlaşma olmadığı için etkisini büyük ölçüde katılımcıların sayısından ve çeşitliliğinden alıyor. Ay'da kaynak kullanımı ve güvenlik bölgeleri gibi konular, Ay'a yönelik görevler çoğaldıkça soyut bir tartışma olmaktan çıkıyor. Henüz ilk uydusunu geliştirme aşamasındaki Özbekistan gibi ülkeler, bu kuralları kendi uzay faaliyetleri başlamadan benimsemiş oluyor.