Ressam takımyıldızı (Pictor) nedir? Beta Pictoris, Kapteyn Yıldızı ve RR Pictoris
Ressam (Pictor), Lacaille'in göğe koyduğu sönük güney takımyıldızıdır: Beta Pictoris'in toz diski ve üç gezegeni burada; Türkiye'den görülmez.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Güvercin, Oyma Kalemi, Kılıçbalığı, Karina, Puppis ve Volans arasında, Canopus ile Büyük Macellan Bulutu'nun yakınında
- Çap
- 247 derece kare (88 takımyıldız arasında 59.)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, 1756 (1763 haritasında Equuleus Pictorius); IAU sınırları 1930
Ressam (Latince adıyla Pictor, IAU kısaltması Pic), güney gökyüzünde yer alan, sönük ve küçük bir takımyıldızdır. Adı Latince "ressam" demektir; Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille'in 18. yüzyılda göğe yerleştirdiği ressam sehpası ile paleti temsil eder. Türkiye'den görülemez; Türkiye'nin enleminden bakıldığında ufkun altında kalır.
Ressam'ın çıplak gözle görülen yıldızları azdır, ama bilimdeki ağırlığı sönüklüğüyle orantısızdır. Takımyıldızdaki Beta Pictoris, çevresinde toz diski bulunan ilk yıldız olarak 1984'te tanındı; bugün üç gezegeni bilinen genç bir sistemdir. Yakınımızdaki Kapteyn Yıldızı, 1925'te patlayan RR Pictoris novası ve yaklaşık 500 milyon ışık yılı ötedeki güçlü radyo kaynağı Pictor A da buradadır. Bu madde takımyıldızın adının kökenini, nerede ve ne zaman görüldüğünü, başlıca yıldızlarını ve derin gökyüzü cisimlerini anlatıyor.

Verileri göster
| Alan | 247 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 59. / 88 |
| 6,5 kadirden parlak yıldız | 49 |
| En parlak yıldız (Alfa Pictoris) | 3,27 kadir |
| Beta Pictoris'in uzaklığı | 63,4 ışık yılı |
| RR Pictoris'in 1925 tepe parlaklığı | 1,2 kadir |
Genel bakış ve Türkçe adı
Ressam, gökyüzünde 247 derece karelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında büyüklükte 59. sıradadır. Sınırları, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adına Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un 1930'da çizdiği 18 kenarlı bir çokgenle belirlenmiştir. IAU kısaltma olarak 1922'de "Pic" adını kabul etmişti. Takımyıldızın sınırları sağ açıklıkta yaklaşık 4 saat 32,5 dakika ile 6 saat 52 dakika, dik açıklıkta ise −42,79° ile −64,15° arasında kalır. Alanında gözle görülebilen, yani 6,5 kadir ve daha parlak, 49 yıldız vardır.
Türkçe adı konusunda tek bir yazım var: Türkçe Vikipedi'nin 88 takımyıldızı Türkçe adlarıyla sıraladığı listede Pictor "Ressam" olarak geçer. Bu sitede de aynı adı kullanıyoruz; aramalarda hangi adla karşılaşırsanız karşılaşın IAU adı Pictor ve kısaltması Pic kesindir. Komşuları kuzeyde Güvercin, kuzeybatıda Oyma Kalemi, güneybatıda Kılıçbalığı, doğuda Karina ile Puppis, güneyde ise Volans'tır. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını ve IAU'nun 88'lik listesini takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Adının kökeni: Lacaille'in göğe eklediği sehpa
Ressam, Lacaille'in Ümit Burnu'ndaki gözlemlerinden doğan 14 yeni güney takımyıldızından biridir. Lacaille, Avrupa'dan görünmeyen güney göğünde yaklaşık 10 bin yıldızı kataloglamış ve yeni takımyıldızlarının çoğuna Aydınlanma Çağı'nın bilim ve sanat aletlerinin adını vermişti. Saat, Mikroskop ve Oyma Kalemi aynı gruptandır.
Lacaille takımyıldızı ilk olarak 1756'da Fransızca le Chevalet et la Palette ("sehpa ve palet") diye tanımladı. 1763 tarihli haritasında Latince Equuleus Pictorius, yani "ressamın sehpası" adını kullandı; Latincede equuleus "küçük at" ve "sehpa" anlamına gelir. Alman gökbilimci Johann Bode ise takımyıldıza Pluteum Pictoris demişti. Bugünkü kısa ad Pictor, 1845'te İngiliz gökbilimci Francis Baily tarafından, John Herschel'in önerisiyle yerleştirildi. Lacaille bu takımyıldıza Bayer harfleriyle Alfa'dan Nü'ye kadar on yıldız ayırmıştı; bu adlandırma bugün de kullanılır.
Efsanesi var mı? Yunan ve Türk gök anlatıları
Ressam'ın Yunan mitolojisinde bir karşılığı yoktur. Batlamyus'un 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldız arasında yer almaz, çünkü Akdeniz çevresinden görülemez; bir mitolojik figürü değil, 18. yüzyılın bir aletini temsil eder. Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu takımyıldıza bağlanmış bir hikâye de bulamadık, doğrulayabildiğimiz bir kayıt yok. Türklerin gökyüzü geleneğini geniş çerçevede merak edenler Türklerde gökyüzü maddesine bakabilir. Ressam'ın "efsanesi" Lacaille'in Ümit Burnu'ndaki gözlem hikâyesidir.
Gökyüzünde nerede? Türkiye'den görülür mü?
Ressam'ın tamamı yalnızca yaklaşık 26° kuzey enleminin güneyindeki gözlemcilere görünür; 35° güney enleminin güneyinde ise bir bölümü hiç batmaz. Takımyıldız bu yüzden güney yarımkürenin ve tropik kuşağın göğüdür.
Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır. Takımyıldızın en kuzeydeki sınırı −42,79° dik açıklıktadır; en güneydeki Türkiye enleminde bile bu nokta meridyende ufkun yaklaşık 11° üstüne çıkar, ama orada parlak bir yıldız yoktur. Başlıca yıldızlar ise çok daha güneyde kalır. Alfa Pictoris'in dik açıklığı yaklaşık −62°, Beta Pictoris'inki yaklaşık −51°'dir; bu hesaba göre Alfa Pictoris Türkiye'den hiçbir zaman doğmaz, Beta Pictoris ise en güneyde bile ufkun birkaç derece üstüne yükselir ve pratikte bina, ağaç, hava tozu yüzünden seçilemez. Yani Türkiye'den çıplak gözle Ressam'ı görmenin bir yolu yoktur. Takımyıldızı bu enlemlerden görmeyi bekleyen okur, daha güneye (Güney Yarımküre'ye, ya da en az ekvatora yakın bir enleme) gitmelidir. Kapteyn Yıldızı gibi sönük cisimleri Türkiye'den teleskopla yakalamak da ufka bu kadar yakın olduğu için pratikte mümkün değildir.
Güney yarımkürede en iyi görülme dönemi, takımyıldızın her yıl saat 21.00'de meridyene ulaştığı 17 Mart civarıdır; Şubat'tan Nisan'a kadar akşam göğünde yüksektedir. Bulmak için en kolay işaret, gecenin ikinci en parlak yıldızı Canopus'tur (Karina takımyıldızı). Ressam'ın en parlak üç yıldızı Canopus'un hemen yakınında durur ve takımyıldız Canopus ile Büyük Macellan Bulutu arasında kalır. Bu bölgeyi haritada görmek için sitemizdeki gökyüzü haritası sayfasına bakabilirsiniz.
Parlak yıldızları
Ressam sönüktür: en parlak üç yıldızı Canopus'un çevresinde, onun parlaklığının gölgesinde kalır.
- Alfa Pictoris: Takımyıldızın en parlak yıldızı; görünür parlaklığı 3,27 kadirdir ve yaklaşık 97 ışık yılı uzaktadır. Tayf türü A8 olan, hızla dönen beyaz bir yıldızdır; aslında üç yıl yedi ay kadar bir yörünge süresi olan bir ikili sistemdir. Ayrıca Merkür'ün güney kutup yıldızı olma özelliğiyle de bilinir.
- Beta Pictoris: İkinci en parlak yıldız (3,86 kadir), 63,4 ışık yılı uzakta, A6 türünde bir ana kol yıldızıdır. Aşağıda ayrı bir başlıkta anlatılıyor.
- Gama Pictoris: 4,5 kadir parlaklığında, turuncu, K1 türünde bir dev; çapı Güneş'in yaklaşık 11 katıdır ve yaklaşık 185 ışık yılı uzaktadır.
- Delta Pictoris: Yaklaşık 1300 ışık yılı uzakta, iki mavi yıldızdan oluşan, Beta Lyrae türü bir tutulma çiftidir. Çift 1,67 günde dolanır ve sistemin parlaklığı 4,65 ile 4,9 kadir arasında oynar. Bu tür sistemlerde yıldızlar birbirini çekim yoluyla yassılaştırır. Daha genel bilgi için çift yıldız ve değişen yıldız terimlerine bakılabilir.
Beta Pictoris: toz diski ve üç gezegen
Beta Pictoris, takımyıldızın en ünlü yıldızıdır. Güneş'ten yaklaşık 1,8 kat kütleli bu genç yıldız, 1984'te çevresinde toz ve kayaç parçalarından oluşan bir "artık disk" (Latincesiyle debris disk) bulunan ilk yıldız olarak tanıtıldı; keşfi B. A. Smith ve R. J. Terrile'e atfedilir. Yıldız, aynı hareketi paylaşan genç yıldızlardan oluşan Beta Pictoris hareketli grubunun başlıca üyesidir. Yaşı için eski çalışmalar yaklaşık 12 milyon yıl verirken, daha yeni çalışmalar bunun yaklaşık iki katını, 20-26 milyon yıl dolayını önerir; yani yaşı on milyonlarca yıl düzeyinde, Güneş'in 4,6 milyar yaşına kıyasla çok gençtir.
Disk, gezegenlerin varlığına dair ilk ipuçlarını da verdi: Hubble görüntülerindeki bükülme, diskin içinde kütleçekimi uygulayan cisimler olduğunu düşündürdü. Bugün sistemde üç gezegen bilinir. Beta Pictoris b'nin kütlesi Jüpiter'in yaklaşık 12 katı, yörüngesi yaklaşık 10 gökbirimlik, yani Satürn'ün Güneş'e uzaklığı mertebesindedir. Beta Pictoris c yaklaşık 9 Jüpiter kütlesindedir ve yıldızına yaklaşık 2,7 gökbirim uzaklıkta, Güneş Sistemi'ndeki asteroit kuşağının bulunduğu bölgede dolanır; bu, doğrudan görüntülenmiş en iç gezegenlerden biridir. 2026'da bildirilen Beta Pictoris d ise yaklaşık 2,4 Jüpiter kütleli ve yaklaşık 26 gökbirim uzaklıktadır. Bu değerler gelişen ölçümlerle değişir. Üç gezegen de dev gezegen sınıfındadır; ötegezegenler yazısında yöntemleri ve türleri ayrıca anlattık.
Beta Pictoris'le ilgili yeni gelişmeleri sitemizde de izledik: Webb'in diskte bulduğu buz, Webb, Beta Pictoris çevresinde ilk kez buz buldu haberinde; yeni gezegenin görüntülenmesi ise Dünya'dan görüntülenen en sönük gezegen: Beta Pictoris d haberinde anlatılıyor.
Kapteyn Yıldızı ve gezegenleri olmayan komşu
Takımyıldızın en yakın yıldızı Kapteyn Yıldızı'dır: yaklaşık 12,8 ışık yılı uzaklıkta, 8,8 kadir parlaklığında bir kırmızı cücedir; çıplak gözle görünmez. 1898'de Hollandalı gökbilimci Jacobus Kapteyn tarafından tanımlanmıştır, ama Robert Innes'in de aynı yıl keşifteki payı ayrıca anılır. Gökyüzünde yılda 8 yay saniyesinden fazla yer değiştirerek Barnard Yıldızı'ndan sonra en büyük özhareketi gösterir. Samanyolu çevresinde çoğu yıldızın tersi yönde döndüğü için "Güneş'e en yakın bilinen halo yıldızı" sayılır; Omega Centauri kümesine bağlanan eski bir cüce gökadadan geldiği düşünülür.
2014'te Kapteyn Yıldızı'nın etrafında iki süper-Dünya bulunduğu bildirildi, ama 2021'de yapılan analiz bu sinyallerin yıldızın dönmesi ve manyetik etkinliğinden kaynaklanan yapay izler olduğunu gösterdi. Yani bugün onaylanmış bir gezegeni yoktur. Ressam'da gezegen barındıran bir başka sistem HD 40307'dir: yaklaşık 42 ışık yılı uzaktaki turuncu bir cüce yıldızın altı süper-Dünya'sı bilinir ve bunlardan HD 40307 g'nin yaşanabilir kuşakta olabileceği öne sürülmüştür.
RR Pictoris: 1925'in novası
Alfa Pictoris'in yaklaşık 1,5 derece batı-güneybatısında bulunan RR Pictoris, yaklaşık 1300 ışık yılı uzaktaki bir yakın çifttir. Sistem bir beyaz cüce ile ona çok yakın bir eşten oluşur ve ikisi 3,48 saatte birbirinin çevresinde döner. Eş yıldız Roche lobunu doldurur ve maddesi beyaz cücenin çevresindeki disk üzerine akar; yeterli madde birikince yüzeyde patlayıcı füzyon başlar. Böyle bir patlamaya nova denir. RR Pictoris 9 Haziran 1925'te 1,2 kadire kadar parladı, yani kısa süreliğine gökyüzünün en parlak yıldızları arasına girdi. Altı ay sonra çıplak gözle görünmez hale geldi ve 1975'e gelindiğinde 12,5 kadire inmişti.
Derin gökyüzü cisimleri
Ressam'ın derin gökyüzü cisimleri çoğunlukla uzak gökadalar ve gökada kümeleridir; hepsi teleskop ya da radyo gözlemi gerektirir.
- NGC 1705: Yaklaşık 17 milyon ışık yıl uzaktaki, 12,6 kadir parlaklığında düzensiz bir cüce gökada. Güçlü bir yıldız oluşumu (starburst) yaşar; en şiddetli dönemi yaklaşık 30 milyon yıl önceydi ve bugün hâlâ yakın evrendeki en etkin yıldız oluşturan gökadalardan biridir. Yalnızca teleskopla görülür. Hubble bu gökadayı yeniden görüntülemiştir; bu sayfanın kapak görseli o çalışmadandır.
- Pictor A: Yaklaşık 500 milyon ışık yıl uzaktaki, çift lobu olan bir radyo gökadası ve güney göğünün güçlü radyo kaynaklarından biri. Merkezindeki süper kütleli kara delikten çıkan görelilikli bir jet, yüz binlerce ışık yılı ötedeki bir X-ışını sıcak noktasına ulaşır. Bu tür merkezler için aktif galaksi çekirdeği terimine bakılabilir.
- SPT-CL J0546-5345: Yaklaşık 7 milyar ışık yıl uzaktaki, kütlesi Güneş'in yaklaşık 800 trilyon katı olan devasa bir galaksi kümesi.
- GRB 060729: 29 Temmuz 2006'da gözlenen bir gama ışını patlaması. Büyük bir yıldızın çekirdek çökmesinin işareti olduğu düşünülür. X-ışını ardıl ışıması 642 gün boyunca, yani yaklaşık iki yıl izlenebildi; kırmızıya kayması 0,54'tür.
İlginç bilgiler
- Takımyıldızın ilk Latince adı Equuleus Pictorius ("ressamın sehpası") idi; kısa hâli 1845'te yerleşti.
- Alfa Pictoris, Merkür'ün güney kutbunun üstünde duran yıldız olarak bilinir.
- Beta Pictoris, çevresinde artık disk keşfedilen ilk yıldızdır (1984).
- RR Pictoris 1925'te 1,2 kadire çıktığı hâlde, çıplak gözle yalnızca birkaç ay görünür kaldı.
- Kapteyn Yıldızı'nın "gezegenleri" 2021'de yapay izler olarak çıktı; bu, gezegen avcılığında yıldız etkinliğinin ne kadar yanıltıcı olabildiğini gösteren bir örnektir.
Kısaca
- Ressam (Pictor), Lacaille'in 18. yüzyılda "ressamın sehpası" olarak adlandırdığı, 247 derece karelik sönük bir güney takımyıldızıdır.
- Türkiye'den görülemez; tamamı ancak yaklaşık 26° kuzeyin güneyinde görünür, en iyi dönemi güney yarımkürede Şubat-Nisan akşamlarıdır.
- En parlak yıldızı 3,27 kadirlik Alfa Pictoris'tir; Beta Pictoris, 1984'te keşfedilen artık diski ve üç gezegeniyle öne çıkar.
- Takımyıldızda 1925 novası RR Pictoris, Kapteyn Yıldızı, Pictor A radyo gökadası ve GRB 060729 gama ışını patlaması bulunur.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















