Oyma Kalemi takımyıldızı (Caelum) nedir? Alfa Caeli, HE 0450-2958 ve Lacaille
Oyma Kalemi (Caelum), Lacaille'in 1750'lerde göğe eklediği sönük güney takımyıldızı: adı keski demek, Türkiye'den ancak alçakta görülür; içinde 'çıplak kuasar' HE 0450-2958 var.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzünde; Tavşan, Irmak, Saat, Kılıçbalığı, Ressam ve Güvercin arasında
- Çap
- 125 derece kare (88 takımyıldız arasında 81.)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille (1750'lerde, Ümit Burnu gözlemleri); IAU sınırları 1930
Oyma Kalemi (Latince adıyla Caelum, Türkçe kaynaklarda Çelikkalem adıyla da geçer; IAU kısaltması Cae), güney gökyüzünde yer alan sönük bir takımyıldızdır. Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille tarafından 1750'lerde tanımlanmış, 125 derece karelik alanıyla 88 resmî takımyıldız arasında 81. sırada yer alır. Adı Latince "keski, oyma kalemi" demektir; bir mitolojik figürü değil, bir gravürcünün aletini temsil eder.
Oyma Kalemi'nde çıplak gözle görülen parlak yıldız yok denecek kadar azdır: en parlak yıldızı Alfa Caeli yalnızca 4,45 kadir parlaklığındadır. Yine de içinde 3 milyar ışık yılı ötedeki "çıplak kuasar" HE 0450-2958 gibi gökbilimcileri uğraştırmış bir cisim, yakın bir beyaz cüce–kırmızı cüce çifti ve küçük gezegenli bir komşu yıldız sistemi bulunur. Bu madde, takımyıldızın adının kökenini, Türkiye'den görülüp görülmediğini ve içindeki başlıca cisimleri anlatıyor.
Genel bakış ve Türkçe adı
Takımyıldızın Türkçe adı kaynaklara göre değişir. Türkçe Vikipedi'nin takımyıldız listesinde "Çelikkalem" yazılır ve anlamı "heykeltıraş oyma kalemi" diye verilir; bu sitede ise Lacaille'in aletlerini anlatan adlandırma çizgisine uyarak "Oyma Kalemi" kullanıyoruz. İkisi de aynı takımyıldızı, yani Latince Caelum'u anlatır. Aramalarda hangi adla karşılaşırsanız karşılaşın, IAU adı ve "Cae" kısaltması kesindir.
Takımyıldızın sınırları, Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un 1930'da çizdiği 12 kenarlı bir çokgendir. Bu çokgen sağ açıklıkta 4 saat 19,5 dakika ile 5 saat 5,1 dakika, dik açıklıkta ise −27,02° ile −48,74° arasında kalır (bu koordinatların ne olduğu sağ açıklık ve dik açıklık sayfasında anlatılıyor). Komşuları batıda Güvercin (Columba), kuzeyde Tavşan, doğuda Irmak ile Saat (Horologium), güneyde ise Kılıçbalığı (Dorado) ve Ressam'dır (Pictor).
Takımyıldız, Samanyolu'nun düzleminden uzakta kalır. Bu yüzden zengin yıldız alanları, açık kümeler ya da gaz bulutsuları yoktur; Messier kataloğundan tek bir cisim bile içermez. Ana şekli dört yıldızdan oluşur, 6,5 kadirden parlak toplam yirmi yıldız barındırır.

Adının kökeni: Lacaille'in göğe eklediği alet
Caelum, Lacaille'in 1750'lerde Ümit Burnu'nda yaptığı gözlemlerin ürünü olan 14 yeni güney takımyıldızından biridir. Lacaille (1713-1762), 1750 ile 1754 arasında Güney Afrika'daki Ümit Burnu'nda çalıştı; 10 binden fazla yıldızı bir kırıcı teleskopla gözledi. Güney yıldız kataloğu ölümünden sonra, 1763'te yayımlandı. Yeni takımyıldızlarının duyurulduğu yazı ise 1756 tarihli Fransız Bilimler Akademisi yayınında yer alır.
Bu takımyıldızların çoğu bilimin ve sanatın aletlerinin adını taşır: Saat, Mikroskop, Teleskop, Ağcık, Pergel ve Oyma Kalemi bunların arasındadır. Hava Tulumbası (Pompa) da aynı gruptandır. Lacaille bu adlarla 18. yüzyılın bilim merakını göğe yazmış oluyordu.
Lacaille takımyıldıza Fransızca le Burin (oyma kalemi) demişti ve bu ad Fransızca konuşanlar arasında yaşamaya devam eder. 1763'teki katalogda Latinceye Caelum Sculptoris ("heykeltıraşın, oymacının keskisi") olarak çevrildi. İngiliz gökbilimci Francis Baily bu uzun adı John Herschel'in önerisiyle yalnızca Caelum diye kısalttı. Johann Elert Bode ise adı çoğul yapmaya, "Caela Scalptoris" demeye çalıştı; bu kullanım tutmadı. Lacaille'in kendi haritasında takımyıldız iki aletle çizilmişti: bir kurdele ile bağlanmış bir oyma kalemi ve bir de biçim vermeye yarayan özel bir kalem. Zamanla bunlar tek bir keskiye indi.
Adın tuzağı: Latince caelum kelimesinin "gök" anlamı da vardır, ama burada ilgisizdir. Takımyıldızın adı "gök" değil, "keski" demektir.
Efsanesi var mı? Yunan ve Türk gök anlatıları
Oyma Kalemi'nin Yunan mitolojisinde bir karşılığı yoktur. Batlamyus'un 2. yüzyılda listelediği 48 takımyıldız arasında yer almaz; yıldızları sönüktür ve kuzeydeki gözlemcilere alçak görünür. Konunun tarihsel arka planı için takımyıldızlar maddesine ve antik gökyüzü haritaları yazısına bakabilirsiniz.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında da bu takımyıldıza bağlanmış bir hikâyeye rastlamadık; takımyıldız 18. yüzyılda Avrupa'da, bilim aletlerine ithafen tanımlandı. Türklerin gökyüzü geleneğinin geniş bir özeti için Türklerde gökyüzü maddesine bakılabilir. Oyma Kalemi'nin hikâyesi, bir efsane değil, bir gökbilimcinin bilimin aletlerini göğe yerleştirdiği hikâyedir.
Gökyüzünde nerede? Türkiye'den görülür mü?
Oyma Kalemi, Tavşan'ın güneyinde, Irmak'ın batı kıyısında ve Güvercin'in doğusunda uzanır. Bulması için kış gökyüzünün en tanıdık şeklinden, Avcı'dan başlamak yararlıdır. Avcı'nın parlak yıldızı Rigel'in sağ açıklığı 5 saat 14 dakikadır; Oyma Kalemi'nin sağ açıklığı 4 saat 19,5 dakika ile 5 saat 5,1 dakika arasında olduğundan, takımyıldız Rigel'in biraz batısında kalır. Rigel'in dik açıklığı yaklaşık −8°, Alfa Caeli'ninki ise yaklaşık −42° olduğundan, Rigel'den doğrudan güneye, gökyüzünde yaklaşık 34 derece aşağıya inmek gerekir.
En iyi görüldüğü zaman, kuzey yarımküre için kış mevsimidir. Ocak ayında saat 21.00 civarında güney meridyenine yaklaşır; Aralık'ta gece yarısı meridyendedir. Yani Aralık-Şubat arası akşam saatleri en elverişli dönemdir. Bulunduğunuz yer ve saat için kesin konumu gökyüzü haritası sayfasında görebilirsiniz.
Türkiye'den görülüp görülmediği ise bir güney gökyüzü sorusudur. Ana yıldızları, uygun koşullarda yaklaşık 41° kuzey enlemine kadar görülebilir. Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında kaldığından, ülkenin güneyinde takımyıldız ufka yakın ama görülebilir, kuzeyinde ise sınırdadır. Aşağıdaki değerler, bir yıldızın güney meridyenine ulaştığı anda ufuktan yüksekliğini (90° − enlem + dik açıklık formülüyle, kırılma ve engeller hesaba katılmadan) gösterir.
| Enlem | Örnek yer | Alfa Caeli | Gama1 Caeli | Delta Caeli |
|---|---|---|---|---|
| 36° K | Hatay, Mersin | yaklaşık 12° | yaklaşık 18° | yaklaşık 9° |
| 38° K | İzmir çevresi | yaklaşık 10° | yaklaşık 16° | yaklaşık 7° |
| 41° K | İstanbul | yaklaşık 7° | yaklaşık 13° | yaklaşık 4° |
Yani Oyma Kalemi Türkiye'den görülür sayılır, ancak çok alçaktır. Alfa ve Gama1 gibi 4,5 kadirlik yıldızların ufuktan 7-12 derece yukarıda seçilmesi, uzak güneyde engelsiz ve karanlık bir ufuk ister. Şehir ışıkları ve ufuk sisi bu yıldızları çoğu kez örter; karanlık bir yerde, dürbünle ana şeklin birkaç yıldızını seçmeyi deneyebilirsiniz. Karanlık gökyüzü bulma yolları için ışık kirliliği yazısına göz atın.
Parlak yıldızları
Oyma Kalemi'nin hiçbir yıldızı 4. kadirden parlak değildir; 5. kadirden parlak yalnızca iki yıldızı vardır. Lacaille 1756'da altı yıldıza Bayer adı verdi (Alfa'dan Zeta'ya), ama Epsilon'u atladı ve bitişik iki yıldızı birden Gama olarak adlandırdı. Bode adlandırmayı Rho'ya kadar uzattı; bu adların çoğu kullanımdan düştü. Flamsteed yalnız İngiltere'den görülen yıldızları kataloglamıştığı için hiçbir yıldız Flamsteed numarası taşımaz.
| Yıldız | Görünür parlaklık (kadir) | Tür | Uzaklık |
|---|---|---|---|
| Alfa Caeli | 4,45 | F tipi anakol yıldızı (çift) | yaklaşık 66 ışık yılı |
| Gama1 Caeli | 4,57 | Turuncu dev (K tipi, çift) | yaklaşık 185 ışık yılı |
| Beta Caeli | 5,05 | F tipi yıldız | yaklaşık 94 ışık yılı |
| Delta Caeli | 5,06 | Mavi-beyaz B tipi yıldız | yaklaşık 700 ışık yılı |
Kadir sütunundaki değerler, görünür parlaklık ölçeğindedir: sayı büyüdükçe yıldız sönükleşir.
Alfa Caeli
Takımyıldızın en parlak yıldızı, aslında bir çift yıldızdır: 4,46 kadirlik bir F tipi yıldız ile 12,5 kadirlik küçük bir kırmızı cüceden oluşur. Kırmızı cüce, ana yıldızdan 6,6 yay saniyesi uzakta görünür; aradaki gerçek mesafe yaklaşık 133 astronomi birimi, yörünge dönemi ise yaklaşık 1.110 yıldır. Kırmızı cüce bir parlama yıldızıdır ve ana yıldızın çevresinde, 46 astronomi birimine uzanan, yaklaşık 60 kelvin sıcaklıkta bir toz diski saptanmıştır. Alfa Caeli'nin Güneş'e uzaklığı yaklaşık 66,5 ışık yılıdır.
Gama1 ve Gama2 Caeli
Lacaille'in "Gama" diye adlandırdığı iki yıldız gökyüzünde yaklaşık 0,22 derece arayla bitişik görünür, ama aralarında fiziksel bir bağ yoktur. Gama1 Caeli, 4,57 kadirlik bir turuncu dev ile 8,07 kadirlik sarı bir alt dev yıldızdan oluşan ikilidir; ikisi birbirinden yalnızca yaklaşık 3,2 yay saniyesi uzaktır, bu yüzden küçük teleskoplarla ayrılması güçtür. Bugün "X Caeli" adıyla bilinen eski Gama2 ise yaklaşık 320 ışık yıl uzaklıktaki bir Delta Scuti değişen yıldızıdır; bu tür yıldızlar en çok altı saatlik dönemlerle titreşir ve uzaklık ölçümünde standart mum olarak kullanılmıştır.
Beta ve Delta Caeli
Beta Caeli, çıplak gözle belli belirsiz görünen F tipi bir yıldızdır; yıldıza yaklaşık 5 astronomi birimi uzaklıkta, yaklaşık 7 yılda bir dolanan, kütlesi kahverengi cüce sınırına yakın bir eşlikçisi bulunduğu düşünülür. Delta Caeli ise tek başına duran, mavi-beyaz renkli bir B tipi yıldızdır ve yaklaşık 700 ışık yılla listedeki en uzak yıldızdır. Bu yüzden gerçek parlaklığı, ilk üçünden çok daha yüksektir.

Derin gökyüzü cisimleri
Oyma Kalemi, Samanyolu'nun düzleminden uzak olduğu için derin gökyüzü cisimleri bakımından fakirdir; içinde hiçbir Messier cismi yoktur. Buna rağmen birkaç ilginç hedef barındırır.
HE 0450-2958: "evsiz kuasar"
Takımyıldızın en çok ilgi gören cismi, yaklaşık 3 milyar ışık yılı uzaktaki (kırmızıya kayması yaklaşık 0,286) HE 0450-2958'dir. Cisim aktif bir galaksi çekirdeğidir ve bir kuasar olarak parlar. Belçikalı gökbilimci Pierre Magain'in ekibi, 14 Eylül 2005'te Nature dergisinde, Hubble Uzay Teleskobu görüntülerinin de aralarında olduğu gözlemlerde kuasarın çevresinde bir galaksi görülmediğini duyurdu. Kuasarlar normalde kendilerini barındıran 5 bin ile 50 bin ışık yılı genişliğindeki galaksilerde bulunduğundan bu, "evsiz kuasar" ya da "çıplak kuasar" diye anılan bir bilmece yarattı.
Açıklamalar iki yönde toplandı. Bir görüş, merkezdeki süper kütleli kara deliğin yakındaki, çarpışmakta olan galaksiden fırlatılmış olabileceğini ileri sürdü; Haehnelt, Davies ve Rees'in 2006 tarihli çalışması bu yöndedir. David Merritt'in analizi ise tayfın, olağandışı küçük bir kara deliğe sahip dar çizgili bir Seyfert 1 galaksisine işaret ettiğini, dolayısıyla konak galaksinin yalnızca sönük olduğunu savundu. Sonraki çalışmalar da cismin parlak kuasar ışığının arkasında gizlenmiş bir konak galaksisi taşıdığı yönünde ağırlık kazandı; 2010'da yapılan bir çalışma, bu konağın kendisi olarak yorumlanan bir emisyon yumağı buldu.
PN G243-37.1 ve Carafe grubu
Takımyıldızın doğu bölgesinde, 13. kadirde sönük bir gezegenimsi bulutsu olan PN G243-37.1 yer alır. Bu bulutsu, Samanyolu'nun halesinde bulunan az sayıdaki gezegenimsi bulutsudan biridir; Galaksi diskinin 1.000 ışık yılı kalınlığındaki düzleminin yaklaşık 20 bin (± 14 bin) ışık yılı altında kalır. Ayrıca NGC 1595, NGC 1598 ve Carafe galaksisi "Carafe grubu" adıyla bir arada anılır. Carafe galaksisi, halkalı bir Seyfert galaksisidir.
Yakın komşular: RR Caeli ve LHS 1678
İki yakın yıldız sistemi takımyıldızı gezegen bilimcileri için ilgi çekici kılar. RR Caeli, yaklaşık 69 ışık yılı uzaklıkta, bir beyaz cüce ile bir kırmızı cüceden oluşan örten çifttir. İkili yaklaşık yedi saatte bir birbirinin çevresinde döner ve 1979'da örten çift olduğu anlaşılmıştır. Taban parlaklığı yaklaşık 14,4 kadir olduğundan amatör aletle görülmez. 2012'de ışık eğrisindeki küçük değişmelerin analizi, çifti 11,9 yılda bir dolanan, Jüpiter'in yaklaşık dört katı kütleli bir dev gezegen ve belki ikinci bir cisim olasılığını gündeme getirdi. Ancak sonraki araştırmalar, bu modellerin son tutulma zamanı değişimlerini açıklayamadığını gösterdi; sistemde gezegen olup olmadığı bu yüzden bugün için kesin değildir. Ötegezegenler maddesi bu tür tutulma zamanlaması yöntemini anlatır.
LHS 1678 ise yaklaşık 65 ışık yılda bir kırmızı cücedir; Dünya'dan küçük üç gezegeni vardır ve ikincil eşi olası bir kahverengi cücedir. Alfa Caeli'ye yalnızca 3,3 ışık yılı uzaklıktadır; yani LHS 1678'den bakılsaydı Alfa Caeli yaklaşık −2 kadirle, bizim gökyüzümüzdeki Sirius'tan bile parlak görünürdü.
İlginç bilgiler
- Oyma Kalemi, 88 takımyıldız içinde alan bakımından 81. sıradadır; yalnızca yedi takımyıldız daha küçüktür.
- Takımyıldızın en yakın yıldızı, 46,55 ışık yılla GJ 3286'dır.
- Lacaille'in ilk haritasında iki alet çizilmişti; bugün yalnız "oyma kalemi" olarak anılır.
- Takımyıldız Aralık'ta gece yarısı meridyene ulaşır; yani bu ay, bütün gece boyunca en iyi dönemidir.
Kısaca
- Oyma Kalemi (Caelum; Çelikkalem), Lacaille'in 1750'lerde tanımladığı sönük bir güney takımyıldızıdır; 125 derece kare ile 88 takımyıldız arasında 81. sıradadır.
- Adı Latince "oyma kalemi" demektir; mitolojisi yoktur, Aydınlanma çağının bilim aletlerinden biri olarak göğe eklenmiştir.
- En parlak yıldızı Alfa Caeli 4,45 kadirdir; 41° K enlemine kadar görülür, Türkiye'den ise ancak güneyi açık bir ufukta, ufka yakın ve sönük görünür.
- Kış akşamlarında (Aralık-Şubat) en iyi dönemindedir; en bilinen cismi "çıplak kuasar" HE 0450-2958'dir.
- Yakınında RR Caeli ve LHS 1678 gibi, gezegen aramalarına konu olmuş sistemler bulunur.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















