İki güneşli Tatooine gerçekte var mı? Star Wars gezegenlerinin gerçek karşılıkları

Evet, var; ama Luke Skywalker'ın çölüne benzemiyor. NASA'nın Kepler uzay teleskobu 2011'de iki yıldızın çevresinde birlikte dolanan Kepler-16b'yi buldu ve bilim insanları ona hemen "Tatooine" lakabını taktı. O günden bu yana bu tür "çevre ikili" gezegenlerin sayısı arttı. Üstelik yalnız Tatooine değil; Hoth'un buzuna, Mustafar'ın lavına, Kamino'nun sularına ve Endor'un ormanlık uydusuna benzeyen gerçek dünyalar da gökbilimcilerin kataloglarında karşılık buluyor. Ama bildiğimiz kadarıyla hiçbiri insanın yaşayabileceği bir yer değil.

Filmdeki sahne: iki güneş batarken

Yeni Bir Umut filminin en çok hatırlanan anlarından biri sözsüz bir sahnedir. Amcasının nem çiftliğinde sıkışıp kalmış genç Luke, kum tepelerinin üstünde ufka bakar; gökyüzünde iki güneş yan yana batmaktadır. Filmin evreninde bu yıldızların adı Tatoo I ve Tatoo II'dir. Sahne çekildiğinde iki güneşli bir gezegen tamamen hayal ürünüydü. Tatooine sonraki yıllarda The Mandalorian başta olmak üzere serinin pek çok yapımına geri döndü.

Gerçek Tatooine: Kepler-16b

Kepler-16b'nin keşfi 15 Eylül 2011'de duyuruldu. Ekibi SETI Enstitüsü'nden Laurance Doyle yönetiyordu. Sistemde birbirini 41 günde bir dolanan iki yıldız var: biri Güneş'in kütlesinin yüzde 68'i kadar turuncu bir K tipi yıldız, diğeri yalnızca yüzde 20'si kadar küçük bir kırmızı cüce. Yıldızlar birbirini örterken Kepler'in ölçümlerinde düzenli sönükleşmeler görülüyordu; gökbilimciler bunların dışında kalan fazladan düşüşleri fark etti ve gezegenin izini buldu. Yöntemin ayrıntısını geçiş yöntemi sayfamızda anlattık.

NASA Ötegezegen Arşivi'ndeki değerlere göre Kepler-16b, Jüpiter kütlesinin üçte biri kadar, yani kabaca Satürn ağırlığında bir gaz devi. Yarıçapı Dünya'nınkinin yaklaşık 8,4 katı. Çift yıldızın çevresindeki turunu 229 günde tamamlıyor ve sistemin ağırlık merkezine ortalama 0,70 astronomik birim uzaklıkta duruyor. Sistem Kuğu takımyıldızı yönünde, bizden yaklaşık 245 ışık yılı uzakta. Yıldızları Güneş'ten çok daha sönük olduğu için gezegen soğuk: denge sıcaklığı yaklaşık −70 ile −85 °C arasında hesaplanıyor. Yani iki güneş gerçek, ama altında kum tepeleri yok; katı bir yüzeyi bile yok.

Serinin efektlerini hazırlayan Industrial Light & Magic'in efekt şefi John Knoll keşif üzerine bilimin kurgudan daha tuhaf olduğunu söylemişti. Bu sistemlerin temelini çift yıldız maddemizde anlattık.

Bir lise öğrencisinin Tatooine'i: TOI-1338 b

İkinci ünlü örneğin hikâyesi daha da sinemalık. 2019 yazında NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde stajyer olan 17 yaşındaki lise öğrencisi Wolf Cukier, TESS uydusunun verilerini tarıyordu. Stajının üçüncü gününde TOI-1338 sisteminden gelen sinyali gördü. Keşif 6 Ocak 2020'de Amerikan Astronomi Derneği toplantısında duyuruldu ve TESS'in bulduğu ilk çevre ikili gezegen oldu.

NASA'nın açıklamasına göre TOI-1338 b Dünya'dan yaklaşık 6,9 kat büyük; boyutu Neptün ile Satürn arasında. Ressam takımyıldızı yönünde, 1.300 ışık yılı uzakta. Yıldızlardan biri Güneş'ten yaklaşık yüzde 10 daha kütleli, diğeri ise onun üçte biri kadar, daha soğuk ve sönük bir yıldız; ikisi birbirini 15 günde bir dolanıyor. Bu dans yüzünden geçişler 93 ile 95 gün arasında değişen aralıklarla geliyor. NASA, Kepler ve K2 görevlerinin daha önce 10 sistemde 12 çevre ikili gezegen bulduğunu not ediyor. Sisteme 2023'te ikinci gezegen TOI-1338 c de eklendi.

Yaşanabilir bölgede bir Tatooine: Kepler-47

Peki iki güneşin altında su sıvı kalabilir mi? 2012'de Jerome Orosz liderliğindeki ekip, Kepler-47 sisteminde aynı çift yıldızın çevresinde dolanan birden çok gezegen bulduğunu duyurdu; 2019'da üçüncüsü de doğrulandı. Buradaki yıldızlar Güneş benzeri bir G tipi yıldız ile bir kırmızı cüce ve birbirlerini 7,45 günde bir dolanıyorlar. En dıştaki Kepler-47c, NASA arşivine göre Dünya'nın yaklaşık 4,7 katı yarıçapında ve 303 günlük bir yörüngede dolanıyor. Bu yörünge onu sistemin yaşanabilir bölgesine yerleştiriyor. Yine de bu boyuttaki bir gezegen büyük olasılıkla kalın gaz zarflı; iki güneşi var ama Luke'un yürüyebileceği bir zemini yok. Sistem yaklaşık 3.400 ışık yılı uzakta.

Bize çok daha yakın bir çift yıldız olan 70 Ophiuchi için yapılan çalışmayı da bu haberimizde anlatmıştık.

Verileri göster

Tatooine (iki güneş)	Kepler-16b, TOI-1338 b
Yaşanabilir bölgede iki güneş	Kepler-47c
Hoth (buz)	OGLE-2005-BLG-390Lb
Mustafar (lav)	55 Cancri e, CoRoT-7b
Kamino (su)	Kepler-138 c ve d (aday)
Endor (yaşanabilir uydu)	Kepler-1625b I (aday uydu)

Hoth'un gerçek karşılığı: OGLE-2005-BLG-390Lb

İmparatorluğun Saldırısı filminde Asiler, buzla kaplı Hoth'ta gizli bir üs kurar. Gerçek bir buz dünyası 25 Ocak 2006'da duyuruldu ve ilgili kaynaklarda NASA'nın ona gayriresmî olarak "Hoth" lakabını taktığı aktarılır. Adı uzun: OGLE-2005-BLG-390Lb. Gezegen, önünden geçtiği uzak bir yıldızın ışığını kısa süreliğine büyütmesiyle, yani kütleçekimsel merceklenme ile bulundu.

Gezegenin kütlesi Dünya'nınkinin yaklaşık 5,5 katı. Küçük, soğuk bir kırmızı cücenin çevresinde, kabaca 10 yıllık bir yörüngede dolanıyor; yüzey sıcaklığının yaklaşık −220 °C olduğu tahmin ediliyor. Yüzeyinde su, amonyak, metan ve azot donmuş olmalı. Sistem yaklaşık 21.500 ışık yılı uzakta. Filmdeki Hoth'ta en azından nefes alınabiliyordu; gerçek Hoth'ta hava diye bir şey olsa bile donup yüzeye yağardı.

Mustafar gibi lav dünyaları: 55 Cancri e ve CoRoT-7b

Sith'in İntikamı (2005) filminde lav nehirleriyle kaplı Mustafar, en karanlık düellolardan birine sahne olur. Gerçekte de yüzeyi erimiş kayadan oluştuğu düşünülen gezegenler var. En iyi incelenenlerden biri 55 Cancri e. Yengeç takımyıldızında, yalnızca 41 ışık yılı uzakta. Çapı Dünya'nınkinin yaklaşık iki katı, kütlesi NASA arşivine göre 8 katı kadar. Yıldızına Merkür'ün Güneş'e uzaklığının yirmi beşte biri kadar yakın; bir yılı 18 saatten kısa. NASA'nın açıklamasına göre büyük olasılıkla gelgit kilitli, yani hep aynı yüzü yıldızına dönük. James Webb Uzay Teleskobu ile yapılan ve 8 Mayıs 2024'te yayımlanan ölçümlerde gündüz tarafı yaklaşık 1.540 °C bulundu. Bu, çıplak bir kaya için beklenen yaklaşık 2.200 °C'den düşük; bilim insanları farkı, gezegenin magma okyanusundan beslenen ve karbondioksit ya da karbonmonoksit içerebilecek bir atmosferle açıklıyor. Daha serin bir örnek için HD 3167 b haberimize bakabilirsiniz.

Lav dünyalarının ilk örneği CoRoT-7b. Fransız öncülüğündeki CoRoT uzay teleskobuyla bulunan gezegen 3 Şubat 2009'da duyuruldu ve keşfedilen ilk olası kayalık ötegezegen olarak tarihe geçti. Yarıçapı Dünya'nın yaklaşık 1,6 katı, yörüngesini 20,5 saatte tamamlıyor ve Tekboynuz takımyıldızı yönünde yaklaşık 520 ışık yılı uzakta. Gündüz tarafı 1.300-1.800 K sıcaklıkta ve araştırmacılar "lav okyanusu gezegeni" kavramını onunla tanımladı.

Kamino gibi su dünyaları: Kepler-138 c ve d

Klonların Saldırısı (2002) filmindeki Kamino, bitmeyen fırtınaların döndüğü uçsuz bucaksız bir okyanustur. Gerçekte okyanus gezegeni henüz kesin olarak gösterilemedi, ama güçlü adaylar var. 15 Aralık 2022'de NASA, Hubble ve Spitzer teleskoplarının verileriyle incelenen Kepler-138 c ve d için ilginç bir sonuç duyurdu. Çalgı takımyıldızı yönünde, 218 ışık yılı uzaktaki bu iki gezegenin hacmi Dünya'nınkinin üç katından fazla, kütlesi ise yalnızca iki katı kadar. Bu düşük yoğunluk, hacimlerinin yarıya yakınının kayadan hafif bir malzemeden oluştuğunu gösteriyor ve en olası aday su. Su doğrudan gözlenmedi ve gezegenler yıldızına yakın olduğu için bu su dalgalı bir deniz değil, büyük olasılıkla kalın bir buhar atmosferi. Çalışmanın baş yazarı Caroline Piaulet onları, yıldızına çok yaklaştırılmış, daha büyük birer Europa ya da Enceladus gibi düşünmeyi öneriyor. Rogue One filmindeki tropik ada dünyası Scarif için de bugünkü en yakın karşılık bu tür su zengini adaylar.

Endor gibi ormanlık uydular: henüz yalnızca adaylar

Jedi'ın Dönüşü (1983) filmindeki Endor aslında bir gezegen değil, bir gaz devinin çevresinde dolanan ormanlık bir uydudur. Fikir bilimsel olarak saçma değil: Dünya boyutuna yakın bir uydu atmosfer ve sıvı su tutabilir. Sorun, onları bulmak. Bugüne dek doğrulanmış tek bir ötegezegen uydusu, yani "dış uydu" bile yok.

En çok konuşulan aday Kepler-1625b I. Alex Teachey ve David Kipping, Hubble verisine dayanan çalışmalarında Ekim 2018'de, yaklaşık 8.200 ışık yılı uzaktaki dev bir gezegenin çevresinde Neptün büyüklüğünde bir uydu olabileceğini öne sürdü. Ancak 2019'daki iki bağımsız yeniden çözümleme farklı sonuçlara ulaştı; bunlardan biri ayın izine dair kanıt bulamadığını açıkladı. David Kipping ve arkadaşlarının Ocak 2022'de yayımladığı, Dünya'nın yaklaşık 2,6 katı büyüklüğündeki Kepler-1708b I adayı da henüz doğrulanmadı. Üstelik bu adaylar büyük olasılıkla gaz zarflı cisimler olurdu, Ewokların ormanlarına benzemezdi. Bugün için "yaşanabilir uydu" sorusunun en somut deneme alanları kendi Güneş Sistemimizde: buzun altında okyanus saklayan Europa ve Enceladus.

Sonuç: Star Wars bilimi geride bıraktı mı, yoksa bilim yetişti mi?

1977'de iki güneşli bir gökyüzü yalnızca güzel bir hayaldi; bugün buz, lav ve su dünyalarıyla birlikte gökbilim kataloglarında birer veri satırı. Gerçek karşılıklar filmdekilerden çok daha az konuksever. Tüm bu dünyaların nasıl bulunduğunu merak ediyorsanız ötegezegenler nasıl bulunur sayfamıza, genel tabloya ise ötegezegenler ansiklopedi maddemize göz atabilirsiniz.

Kısaca

• Tatooine: Kepler-16b (2011) iki yıldızın çevresinde dolanan, Satürn ağırlığında soğuk bir gaz devi; 245 ışık yılı uzakta.
• TOI-1338 b: TESS'in ilk çevre ikili gezegeni; 17 yaşındaki bir stajyer buldu.
• Kepler-47c: İki güneşli sistemde yaşanabilir bölgede, ama Dünya'nın 4,7 katı büyüklüğünde, büyük olasılıkla gaz zarflı.
• Hoth: OGLE-2005-BLG-390Lb, yaklaşık −220 °C'lik bir süper Dünya.
• Mustafar: 55 Cancri e ve CoRoT-7b, yüzeyleri magma olabilecek lav dünyaları.
• Kamino ve Endor: Su dünyası ve yaşanabilir uydu için şimdilik yalnızca adaylar var.