Güvercin takımyıldızı (Columba) nedir? Phact, Wazn, Mu Columbae ve NGC 1851
Güvercin (Columba), Nuh'un güvercinini temsil eden küçük güney takımyıldızıdır; Phact, kaçak yıldız Mu Columbae ve NGC 1851 burada yer alır, Türkiye'den güney ufkuna yakın görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Tavşan, Oyma Kalemi, Ressam, Pupa ve Büyük Köpek ile komşu
- Çap
- 270 derece kare (88 takımyıldız arasında 54.)
- Keşif
- Petrus Plancius, 1592 (Columba Noachi); Lacaille 18. yüzyılda listeledi
Güvercin (Latince adıyla Columba, IAU kısaltması Col), güney gökyüzünde Tavşan'ın ve Büyük Köpek'in güneyinde duran küçük bir takımyıldızdır. 270 derece karelik alanıyla 88 resmî takımyıldız arasında 54. sıradadır; adını Nuh'un tufandan sonra salıverdiği güvercinden alır. Türkiye'den görülür, ama kışın güney ufkunun hemen üstünde, alçakta kalır.
En parlak yıldızı Phact'ın parlaklığı 2,65 kadirdir; yani gökyüzünün gözde yıldızlarından biri sayılmaz. Buna karşılık takımyıldızın içinde Avcı'dan fırlatılmış bir kaçak yıldız, 39.500 ışık yılı uzaktaki bir küresel küme ve çok sayıda gökada vardır. Bu madde adının kökenini, gökte nasıl bulunacağını, Türkiye'den ne kadar görüldüğünü ve başlıca cisimlerini anlatıyor.

Verileri göster
| Alan | 270 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 88 içinde 54. |
| Sağ açıklık | 5s 04dk - 6s 40dk |
| Dik açıklık | -27° ile -43° |
| En parlak yıldız | Phact (2,65 kadir) |
| NGC 1851 | 39.500 ışık yılı |
Genel bakış ve Türkçe adı
Takımyıldızın Latince adı Columba, tamlama (genitif) biçimi Columbae'dir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Columbae" ya da kısaca "α Col" diye anılır. Türkçe adı Güvercin'dir ve Latince sözcüğün karşılığıdır; Türkçe astronomi kaynaklarında da bu adla geçer. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanımladığı sınırlar içinde Güvercin, sağ açıklıkta yaklaşık 5 saat 04 dakika ile 6 saat 40 dakika, dik açıklıkta ise yaklaşık −27° ile −43° arasında uzanır.
Komşuları Tavşan (Lepus), Oyma Kalemi (Caelum), Ressam (Pictor), Pupa (Puppis) ve Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızlarıdır. Takımyıldızın beş ana yıldızı vardır; Bayer ve Flamsteed adlandırmasıyla toplam 18 yıldız taşır ve yalnızca biri 3. kadirden parlaktır.
Adının kökeni ve efsanesi
Güvercin, Batlamyus'un Almagest'indeki kırk sekiz klasik takımyıldızdan biri değildir; takımyıldızlar maddesinde anlatılan eski liste onu içermez. Bölgedeki sönük yıldızlar eskiden Büyük Köpek'in "biçimsiz" yıldızları sayılıyordu. Hollandalı haritacı ve gökbilimci Petrus Plancius, 1592'de bu yıldızları ayırarak yeni bir figür kurdu ve ona Columba Noachi, yani "Nuh'un Güvercini" adını verdi. Ad, Tevrat'taki tufan anlatısına gönderme yapar: Sular çekilirken Nuh'un gemiden saldığı güvercin, tufanın bittiği haberini getirir. Kaynaklara göre Frederick de Houtman 1603'te takımyıldıza Felemenkçe "De Duyve met den Olijftack" (zeytin dalıyla güvercin) dedi; aynı yıl Johann Bayer de Uranometria atlasında figürü gösterdi. Lacaille de 18. yüzyılda takımyıldızı kendi güney gökyüzü kataloğunda resmen listeledi.
Yani Güvercin'in eski bir Yunan efsanesi yoktur; hikâyesi 16. yüzyıl sonunda, Avrupalı haritacıların güney gökyüzünü düzenlediği dönemde doğmuştur. Aratos MÖ 3. yüzyıl başında bu bölgedeki sönük yıldızlardan söz eder ama bir figür tanımlamaz. Türk ve Anadolu gök anlatılarında Güvercin'e bağlanan bir hikâye bulamadık; takımyıldız Anadolu'dan zor görüldüğü için böyle bir geleneğin oluşması da beklenmez. Türklerin gökyüzü geleneğine geniş bir bakış için Türklerde gökyüzü maddesine bakılabilir.
Türkiye'den görülür mü? Hangi ay, nasıl bulunur?
Evet, görülür; ama alçakta. Kaynaklar takımyıldızın kuzey yarımkürede yaklaşık +45° enlemine kadar görülebildiğini bildirir; Türkiye'nin enlemleri ise kabaca 36° ile 42° kuzey arasındadır. Bir cismin başucuna göre en yüksek yüksekliği, basit geometriyle, 90° − enlem + dik açıklık formülüyle bulunur. Buna göre Phact (dik açıklığı −34°) 36° kuzeyde, yani güney kıyılarında en fazla yaklaşık 20°, 42° kuzeyde, Marmara'nın kuzeyi ve Karadeniz kıyılarında yaklaşık 14° yükselir. Takımyıldızın en güneydeki ucu (−43°) ise en güneyde bile yalnızca 11° civarına çıkar, kuzeyde 5° dolayında kalır. Bu hesap atmosferin ışığı sönükleştirmesini hesaba katmaz; ufka yakın yükseklikte yıldızlar belirgin biçimde soluklaşır.
Pratikte bu, Phact ve Wazn'ı açık bir güney ufkundan ve karanlık bir gökyüzünde görebileceğiniz, ama takımyıldızın sönük yıldızlarını ve derin gökyüzü cisimlerini seçmenin zor olduğu anlamına gelir. Işık kirliliğinden uzak, güneyi açık bir yer önemlidir; öneriler için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.
Güvercin, kışın akşam gökyüzünde en yüksektir: kaynaklar en uygun görüş zamanı için akşam saat 21.00'de Ocak ya da Şubat ayını verir (kaynaklar arasında bu küçük fark vardır). Bulmak için Avcı'dan başlayın: Phact'ın sağ açıklığı 5 saat 39 dakikadır; Avcı'nın kuşağındaki Alnitak'ın sağ açıklığına (5 saat 40 dakika) çok yakındır. Yani Phact, kuşağın tam güneyinde, Tavşan'ın da altında yer alır. Kuşağın yaklaşık 33° güneyinde, yani uzatılmış üç yumruk kadar aşağıda, ufka yakın parlak bir yıldız arayın; Tavşan'ın altından güneye inmek de sizi aynı yere götürür. Yolunuzu bulmak için bir gökyüzü haritası işinizi kolaylaştırır.
Başlıca yıldızları
Güvercin'in yıldızları sönüktür; 3. kadirden parlak tek yıldız Phact'tır. Parlaklıklar görünür kadir olarak, uzaklıklar ise ışık yılı olarak verilmiştir.
- Alfa Columbae (Phact): Görünür parlaklığı 2,645 kadir olan mavi-beyaz yıldız. Tayf türü B9Ve'dir; uzaklığı yaklaşık 261 ± 8 ışık yılıdır (bazı kaynaklar 268 verir). Kütlesi yaklaşık 4,5 Güneş, yarıçapı yaklaşık 7 Güneş yarıçapı, ışıması Güneş'in yaklaşık 3.300 katıdır. Hızlı dönen bir Be yıldızıdır: izdüşüm dönme hızı saniyede 176 kilometredir ve ekvator hızının 457 km/s'ye varabileceği tahmin edilir. Yıldızın çevresindeki sıcak gaz diski nedeniyle tayfında emisyon çizgileri görülür ve parlaklığı 2,62 ile 2,66 kadir arasında oynayan bir değişen yıldız olduğundan şüphelenilir. "Phact" adı Arapça "halkalı güvercin" anlamına gelen fākhitah sözcüğünden gelir; IAU Yıldız Adları Çalışma Grubu adı Temmuz 2016 bülteninde onayladı.
- Beta Columbae (Wazn): Görünür parlaklığı 3,105 kadir olan turuncu dev (tayf türü K1 III). Yaklaşık 87 ışık yılı uzaktadır; kütlesi yaklaşık 1,1 Güneş, yarıçapı 11,5 Güneş yarıçapı, ışıması Güneş'in yaklaşık 56 katıdır. Adı Arapça "ağırlık" anlamına gelen sözcüktür; IAU aynı bültende onu da onayladı. Çin gökyüzü geleneğinde "Oğulun ikinci yıldızı" diye anılır.
- AP Columbae: Takımyıldızdaki en yakın yıldız olarak anılır; uzaklığı yaklaşık 84 ışık yılıdır.
Mu Columbae: Avcı'dan kaçan yıldız
Mu Columbae, gözle görülebilen az sayıdaki O türü yıldızdan biridir. Görünür parlaklığı 5,18 kadir, tayf türü O9.5 V'dir; yaklaşık 1.890 ışık yılı (± 110) uzaktadır, kütlesi yaklaşık 18,9 Güneş, yarıçapı 6,3 Güneş yarıçapıdır ve yaklaşık 1,5 günde bir kendi ekseninde döner.
Yıldızı ünlü yapan hareketidir. Mu Columbae ve Arabacı'daki AE Aurigae, gökyüzünde zıt yönlere doğru uzaklaşıyor. Hareketlerini geriye doğru izleyen gökbilimciler, iki yıldızın yaklaşık 2,5 milyon yıl önce Avcı'daki Trapezyum kümesinde, Iota Orionis'in yakınında buluştuğunu saptadı. Konuyu 1954'te Blaauw ve Morgan inceledi. Bugün en çok kabul gören açıklamaya göre, iki ikili yıldız sisteminin çarpışması bu iki yıldızı zıt yönlere fırlatan kaçak yıldız olayını yarattı.
Derin gökyüzü cisimleri

Güvercin Samanyolu'nun düzleminden uzakta durur; bu yüzden içinde yıldız bulutsusundan çok küresel küme ve gökada bulunur.
- NGC 1851: Güvercin'in en bilinen küresel kümesi. Görünür parlaklığı yaklaşık 7,3 kadir, görünür çapı 11 yay dakikası, uzaklığı yaklaşık 39.500 ışık yılıdır. Yaşı yaklaşık 9,2 milyar yıl olarak verilir. Orta büyüklükteki amatör teleskoplarla yıldızlarına ayrıldığı bildirilir; küme Türkiye'den ufka yakın görüneceği için bu zordur. Gökbilimcileri asıl ilgilendiren, kümede aralarında yaklaşık 2 milyar yıl yaş farkı olan iki ayrı alt dev yıldız topluluğunun görülmesidir. Bu bulgu, kümenin aslında bir cücegökadanın soyulmuş çekirdeği olabileceği varsayımını gündeme getirdi (benzer bir tartışma Omega Centauri için de yürür); konu tartışmalıdır.
- NGC 1808: Yaklaşık 41,7 milyon ışık yılı uzaktaki çubuklu sarmal gökada. Görünür parlaklığı yaklaşık 9,9 kadir, çapı yaklaşık 88.000 ışık yılıdır. Gökbilimci James Dunlop 1826'da onu soluk bir bulutsu olarak kaydetti. Merkezinde yaklaşık 500 parsek yarıçaplı bir yıldız oluşum bölgesi bulunur; çekirdekten kuzeydoğuya doğru akan olası bir gaz çıkışı belirgin toz şeritleri oluşturur. Çekirdeği çevreleyen, yaklaşık 280 parsek uzaklıktaki halkada yıldız kümeleri ve süpernova kalıntıları vardır; Hubble, ALMA ve James Webb gözlemleri yıldız oluşum bölgelerini ve tozun dağılımını ayrıntılı gösterir.
- NGC 1827: Yaklaşık 37,4 milyon ışık yılı uzaktaki, kenardan görünen sarmal gökada; parlaklığı yaklaşık 13,2 kadir. John Herschel 28 Kasım 1837'de keşfetti. Hubble'ın görüntüsünde gökadayı boylamasına ikiye bölen paslı kahverengi toz şeritleri görülür; ayrıntısı Hubble haberimizde anlatılıyor.

İlginç bilgiler
- Ötegezegen: Güvercin'deki NGTS-1, yaklaşık 710 ışık yılı uzakta, M0.5 türünde bir kırmızı cücedir. 2017'de Next Generation Transit Survey ekibinin duyurduğu NGTS-1b, kütlesi yaklaşık 0,81 Jüpiter, yörünge dönemi 2,65 gün olan bir sıcak Jüpiter'dir. Bu kadar küçük bir yıldızın çevresinde böyle büyük bir gezegen bulunması, gezegen oluşum modelleri için sürpriz oldu.
- Güneş'in yön işareti: Kaynaklar Güvercin'in Güneş Sistemi'nin Samanyolu içindeki hareketine göre "karşı uç" (antapeks) yönünü işaret ettiğini bildirir.
- NGC 1851'in zenginliği: Kaynaklara göre bu kümede 13 yeni keşfedilmiş pulsar ve 43 RR Lyrae değişeni bilinir.
Kısaca
- Güvercin (Columba), Tavşan ve Büyük Köpek'in güneyindeki, 270 derece kareyle 88 takımyıldız arasında 54. sırada yer alan küçük bir güney takımyıldızıdır.
- Adını Nuh'un güvercininden alır; Petrus Plancius 1592'de Büyük Köpek'in "biçimsiz" yıldızlarından bu figürü kurdu. Eski bir Yunan efsanesi yoktur.
- Türkiye'den görülür ama alçakta kalır: Phact kışın en fazla yaklaşık 14° ile 20° arasında yükselir; en iyi zaman Ocak-Şubat akşamlarıdır.
- Başlıca cisimleri Phact (2,65 kadir), Wazn, kaçak yıldız Mu Columbae, NGC 1851 küresel kümesi ve NGC 1808 ile NGC 1827 gökadalarıdır.
- Güvercin'de, 2017'de bulunan sıcak Jüpiter NGTS-1b gibi sıra dışı bir ötegezegen de vardır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)

















