Kılıçbalığı takımyıldızı (Dorado) nedir? Tarantula Bulutsusu, SN 1987A ve Macellan Bulutu
Kılıçbalığı (Dorado), Büyük Macellan Bulutu'nu, Tarantula Bulutsusu'nu ve SN 1987A'yı barındıran güney takımyıldızıdır; Türkiye'den hiçbir zaman görülemez.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Büyük Macellan Bulutu'nun büyük kısmı ve güney ekliptik kutbu burada; komşuları Pictor, Reticulum, Hydrus, Mensa, Volans, Oyma Kalemi ve Horologium
- Çap
- 179 derece kare (88 takımyıldız arasında 72.)
- Keşif
- Petrus Plancius, Keyser ve de Houtman'ın gözlemlerine dayanarak 1597-98 dolaylarında adlandırdı; ilk atlas çizimi Bayer, 1603
Kılıçbalığı (Latince adıyla Dorado), güney gökyüzünde yer alan ve Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir. Adı, İspanyolca "altın renkli" anlamına gelen dorado sözcüğünden gelir; takımyıldız hem bir mahi-mahi (dorado) hem de kılıçbalığı olarak çizilmiştir. Şöhretini içindeki Büyük Macellan Bulutu'na, Tarantula Bulutsusu'na ve 1987'deki süpernovaya borçludur; Türkiye'den hiçbir zaman görülemez.
Genel bakış: küçük bir takımyıldız, dev bir komşu
Kılıçbalığı yalnızca 179 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 72. sıradadır; yani küçüktür. Buna karşın gökyüzünün en zengin bölgelerinden birini barındırır: Büyük Macellan Bulutu'nun büyük kısmı bu takımyıldızın içinde kalır, geri kalan kısmı komşusu Mensa'dadır. Güney ekliptik kutbu da Kılıçbalığı'nın sınırları içindedir. Ekliptik kutbu, Güneş'in gökyüzündeki yıllık yolunu çizen düzleme dik doğrultudur.
Komşuları Pictor (Ressam), Reticulum (Ağ), Hydrus (Erkek Su Yılanı), Mensa (Masa Dağı), Volans (Uçan Balık) ve Oyma Kalemi ile Horologium'dur. Bunların çoğu zayıf yıldızlardan oluşan güney takımyıldızlarıdır; Kılıçbalığı'nın görsel ağırlığı yıldızlarından değil, Macellan Bulutu'ndan gelir. Genel bir tanım için takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Adı ve hikâyesi
Kılıçbalığı eski Yunan ve Roma dünyasından gelen bir takımyıldız değildir; Batlamyus'un 48 takımyıldızı arasında yer almaz. Güney gökyüzündeki on iki takımyıldızdan biri olarak Hollandalı kartograf Petrus Plancius tarafından, Pieter Dirkszoon Keyser ile Frederick de Houtman'ın gözlemlerine dayanarak 1597-98 dolaylarında Amsterdam'da yayımlanan bir gök küresinde adlandırıldı. Bir yıldız atlasında ilk kez Johann Bayer'in 1603 tarihli Uranometria'sında göründü.
Johannes Kepler, Tycho Brahe'nin yıldız listesini yayımladığı 1627 tarihli Rudolf Tabloları'nda takımyıldıza Xiphias, yani kılıçbalığı adını da verdi. Türkçede kullanılan "Kılıçbalığı" adı bu ikinci adlandırmaya, Xiphias'a karşılık gelir; ilk adlandırma ise mahi-mahiyi (dorado) anlatır. Sonunda Dorado adı yerleşti ve IAU tarafından benimsendi. İsim Latince değil İspanyolca olduğu için dikkat çekicidir; gökbilimciler yine de yıldızlarına Latince tamlama biçimiyle "Doradus" der (Alfa Doradus gibi).
Yıldızlara Bayer harflerini (Alfa'dan Pi'ye) 1756'da Nicolas-Louis de Lacaille verdi. Takımyıldızın Yunan mitolojisinde bir karşılığı yoktur; Çin gök geleneğinde ise yıldızları, Xu Guangqi'nin güney bölgesi yıldız öbeklerinden "Altın Balık" (Jīnyú) ve "Eklenmiş Beyaz Lekeler" (Jiābái; İngilizce kaynaklarda White Patches Attached) içinde yer alır. Doğrulayabildiğimiz bir Türk ya da Anadolu gök anlatısı yoktur; bölge Türkiye ufkunun altında kaldığından bu beklenen bir durumdur. Türkçe gök adlarının dünyası için Türklerde gökyüzü maddesine bakılabilir.
Türkiye'den görülür mü?
Hayır. Bir yıldızın bir yerden görülebilmesi için o yerin enleminin, yıldızın bildiriminin mutlak değerinin 90°'den farkından küçük olması gerekir. En parlak yıldız Alfa Doradus yaklaşık −55° bildirimindedir (−55°02′); bu yıldızı ufkun üstünde görmek için 35° kuzey enleminin güneyinde olmak gerekir. Türkiye ise yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır. Ülkenin en güney ucunda bile Alfa Doradus ufkun hemen altında kalır, daha kuzeydeki şehirlerde ise çok daha aşağıdadır.
Büyük Macellan Bulutu için durum daha serttir: bildirimi yaklaşık −70° olduğundan ancak yaklaşık 20° kuzey enleminin güneyinden görülebilir. Takımyıldızın en kuzey ucu yaklaşık −49° bildirimindedir; bu uç, Türkiye'nin en güney kıyılarında bile ufuktan yalnızca birkaç derece yükselir ve orada parlak bir yıldız yoktur. Pratikte Kılıçbalığı'nı görmek için Güney Yarımküre'ye ya da ekvatora yakın bir yere gitmek gerekir. Kendi konumunuz için denemek isterseniz gökyüzü haritası sayfasına bakabilirsiniz; Türkiye'deki hiçbir konumda Kılıçbalığı'nın parlak yıldızlarının ufkun üstüne çıkmadığını göreceksiniz.
Hangi ay görülür?
Güney Yarımküre'den bakan bir gözlemci için Kılıçbalığı'nın akşam saat 21 civarında gökyüzünün en yüksek noktasına ulaştığı ay ocaktır. Bu nedenle aralıktan şubata kadar, yani Güney Yarımküre'nin yaz akşamlarında rahatça izlenir. Türkiye'de ise ocak gecelerinde de bu bölge hep ufkun altındadır.
Nasıl bulunur?
Güney gökyüzünde Kılıçbalığı'nı bulmanın en kolay yolu, Karina'daki parlak Canopus'tan güneye ve biraz batıya inmektir. Burada çıplak gözle tek tek yıldızlardan çok, karanlık bir gecede bulut parçası gibi duran Büyük Macellan Bulutu dikkat çeker. Bulutun görünür boyutu yaklaşık 10,8° × 9,2°'dir; yani Ay'ın tam diskinden yirmi kat geniştir. Gökyüzü kararsa ve şehir ışığından uzaksa Samanyolu'ndan ayrı, kopuk bir parça olarak seçilir. Bu yüzden Güney Yarımküre'de ünlü çıplak gözle görülen iki uydu galaksiden biri olarak anılır.
Takımyıldızın kendi yıldız deseni ise silik ve dağınıktır; en parlak yıldızları Alfa, Beta, Gama ve Delta bile 3-4 kadir civarındadır, bu yüzden figürü tanımak için yıldız haritasına ihtiyaç vardır.
Başlıca yıldızları
Alfa Doradus, takımyıldızın en parlak yıldızıdır; görünür parlaklığı (kadir) 3,26 ile 3,30 arasında değişir. Yaklaşık 169 ışık yılı uzaklıktaki bu sistem, yaklaşık 12 yıllık bir dolanma süresiyle birbirinin çevresinde dönen iki yıldızdan oluşur; ikisi de gelişmiş yıldızlardır ve ana bileşenin atmosferinde silisyum bolluğu alışılmışın çok üzerindedir.
Beta Doradus, uzaklığı yaklaşık 1.110 ışık yılı olan klasik bir Sefeid değişen yıldızıdır. Parlaklığı 3,46 ile 4,08 kadir arasında, yaklaşık 9 gün 20 saatlik bir düzenle değişir.
R Doradus ise bir kızıl dev. Yaklaşık 57 milisaniyelik görünür çapıyla, Güneş dışında Dünya'dan bakıldığında en geniş görünür çapa sahip yıldız olarak bilinir (ikinci sıradaki Betelgeuse için bu değer yaklaşık 45 milisaniyedir). Yıldızın görünür parlaklığı 4,8 ile 6,3 arasında değişir ve 1874'te Benjamin Gould tarafından değişen yıldız olarak keşfedilmiştir. Gama Doradus ise adını taşıyan değişen yıldız sınıfının öncüsüdür.
Derin gökyüzü cisimleri
Kılıçbalığı, takımyıldızlar arasında derin gökyüzü cisimleri bakımından en zengin yerlerden biridir. Asıl neden, Büyük Macellan Bulutu'nun burada olmasıdır.
Büyük Macellan Bulutu
Samanyolu'nun bir uydu galaksisi olan bulut, yaklaşık 160 bin ışık yılı uzaklıktadır ve on milyardan fazla yıldız içerir. Samanyolu'nun çekimi nedeniyle biçimi bozulmuştur. Ayrıntılı bilgi için Büyük Macellan Bulutu ve Macellan Bulutları maddelerine bakabilirsiniz.
Tarantula Bulutsusu (30 Doradus, NGC 2070)
Büyük Macellan Bulutu'nun güneydoğu köşesindeki Tarantula Bulutsusu, parlak gaz ipliklerinin ve toz kollarının bir tarantula bacaklarına benzemesinden adını alır; bu ad 20. yüzyılın ortalarında derin pozlamalı fotoğraflardan doğmuştur. Nicolas-Louis de Lacaille bu bulutsuyu 1751-53 yıllarında Ümit Burnu'ndaki gözlemlerinde kataloglamış, Johann Bode ise 1801'de "Xiphias ya da Dorado" takımyıldızındaki 30. nesne olarak yazmıştır; 30 Doradus adı buradan gelir.
Bulutsu yaklaşık 8 kadir parlaklığındadır ve çapı 650 ile 1.860 ışık yılı arasında tahmin edilir. Yerel Grup'un bilinen en etkin yıldız oluşum bölgesidir. Orion Bulutsusu'nun yerinde olsaydı gölge düşürecek kadar parlak olurdu. Işıtan merkez, kütlesi yaklaşık 450.000 Güneş kütlesi olarak tahmin edilen NGC 2070 yıldız kümesidir; bu kümenin yoğun çekirdeği R136, merkezden 5 parsek içinde 72 O türü ve Wolf-Rayet yıldızı barındırır. Bulutsuda ayrıca, 25 Güneş kütleli mavi dev VFTS 243'ün yörünge arkadaşı olan, en az dokuz Güneş kütleli ve X-ışını yaymayan bir kara delik bulunmuştur. Bulutsunun güncel gözlemleri için Tarantula Bulutsusu üç teleskopun ortak gözüyle haberine bakılabilir.

Süpernova 1987A
Tarantula Bulutsusu'nun çevresinde patlayan SN 1987A, teleskobun icadından beri gözlenen en yakın süpernovadır; 1604'teki Kepler Süpernovası'ndan sonraki en yakın olaydır. Yaklaşık 168.000 ışık yılı uzaklıkta gerçekleşen patlamanın ışığı ve nötrinoları 23 Şubat 1987'de Dünya'ya ulaştı. Patlamayı 24 Şubat'ta Şili'deki Las Campanas Gözlemevi'nde Ian Shelton ve Oscar Duhalde, aynı gün içinde de Yeni Zelanda'da Albert Jones bağımsız olarak fark etti. Parlaklığı mayısta yaklaşık 3 kadire çıktı; yani Kılıçbalığı'nın en parlak yıldızı Alfa Doradus'tan daha parlak oldu. Daha ayrıntılı bir bilgi için süpernovalar maddesine bakılabilir.
Işığın Dünya'ya ulaşmasından yaklaşık iki üç saat önce üç gözlemevi bir nötrino atımı algıladı: Kamiokande II'de 12, IMB'de 8, Baksan'da 5 nötrino. Süpernovadan geldiği bilinen nötrinoların doğrudan gözlendiği bu ilk olay, nötrino astronomisinin başlangıcı sayılır. Patlayan yıldız (öncülü) mavi bir aşırı dev çıktı ve bu, o dönem şaşırtıcı bulundu. 2019'da ALMA gözlemleri, kalıntının içinde bir nötron yıldızı bulunduğuna dair dolaylı kanıt verdi.

Diğer nesneler
- NGC 1566 ("İspanyol Dansçı"): Kılıçbalığı yönünde, yaklaşık 69 milyon ışık yılı uzaklıkta bir ara tür sarmal galaksidir; 1826'da James Dunlop tarafından bulunmuştur. Yakın ve parlak Seyfert galaksilerinden biridir. 10 kadir parlaklığında olduğu için teleskop gerekir. 2021'de içinde patlayan SN 2021aefx, o yılın en parlak süpernovası oldu.
- N44: Büyük Macellan Bulutu'ndaki yaklaşık 1.000 ışık yılı genişliğindeki bir süper köpüktür; merkezine yakın yaklaşık 40 sıcak yıldız yapısını biçimlendirir.
- NGC 2080 ("Hayalet Baş"): Büyük Macellan Bulutu'nda yaklaşık 50 ışık yılı genişliğinde bir emisyon bulutsusudur; yeni yıldız oluşumu bölgeleri iki beyaz yama olarak görünür.

Ötegezegenler
2020'nin başında, TESS uzay teleskobu Kılıçbalığı yönündeki kırmızı cüce TOI-700 çevresinde TOI-700 d'yi buldu. Bu gezegen, TESS'in keşfettiği Dünya boyutunda ilk yaşanabilir bölge gezegenidir. Yıldız, yaklaşık 101 ışık yılı uzaklıktadır; kütlesi ve yarıçapı Güneş'in yaklaşık %40'ı kadardır.
İlginç bilgiler
- Güney ekliptik kutbu, balığın başı yakınında, Kılıçbalığı'ndadır.
- R Doradus, kızılötesinde gökyüzünün en parlak yıldızlarından biridir; yalnızca Betelgeuse ve Antares daha parlaktır.
- Takımyıldızın sınırları içinde tek bir Messier nesnesi bile yoktur.
- Takımyıldızın adı Latince değildir; İspanyolca bir sözcüktür.

Verileri göster
| Alan | 179 derece kare |
|---|---|
| Alan sırası | 72. (88 arasında) |
| En parlak yıldız | Alfa Doradus (3,3 kadir) |
| Tarantula Bulutsusu | yaklaşık 160 bin ışık yılı |
| SN 1987A | 23 Şubat 1987 |
Kısaca
- Kılıçbalığı (Dorado), 1597-98 dolaylarında Plancius'un adlandırdığı, 179 derece karelik küçük bir güney takımyıldızıdır.
- Büyük Macellan Bulutu'nun büyük kısmı, Tarantula Bulutsusu ve SN 1987A buradadır.
- Alfa Doradus (3,3 kadir) en parlak yıldızdır; Beta Doradus klasik bir Sefeid, R Doradus Güneş dışındaki en büyük görünür çaplı yıldızdır.
- Türkiye'den görülemez: bu bölge yaklaşık 35° kuzey enleminin güneyinden izlenir; en iyi ay ocaktır (Güney Yarımküre'de).
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















