Webb, Beta Pictoris çevresinde ilk kez buz buldu: Su buzu kristalsiz, karbondioksitle karışık
Webb'in NIRSpec gözlemleri Beta Pictoris diskinde amorf su buzu ve karbondioksit buzu gösterdi; buzun diskte düzgün dağılması sürekli çarpışmalara işaret ediyor.

James Webb Uzay Teleskobu, genç yıldız Beta Pictoris'i çevreleyen toz diskinde ilk kez doğrudan buz tespit etti. Araştırma ekibinin Science dergisinde yayımlanan çalışmasına göre diskteki su buzu büyük oranda amorf, yani molekülleri düzenli bir kristal yapı oluşturmayan türden. Buzun içine ise yaklaşık her on su molekülüne bir karbondioksit molekülü düşecek şekilde karbondioksit buzu karışmış durumda.
Beta Pictoris, Dünya'ya yaklaşık 64 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 20 milyon yaşında bir yıldız. Güneş Sistemi'nin 4,6 milyar yıllık yaşı yanında genç sayılır; çevresindeki sistem hâlâ oturmakta ve disk içinde küçük cisimler oluşmakta. Şimdiye dek sistemde üç büyük gezegen belirlendi. Gezegenlerin yanında disk, kuyruklu yıldız ya da küçük gezegencik gibi cisimlerin çarpışmalarıyla beslenen bir "enkaz diski".
Beklenen ama bulunamayan buz
Gökbilimciler Beta Pictoris çevresinde buz bulunmasını bekliyordu, çünkü yıldızdan uzaklaşan bölgelerde sıcaklık moleküllerin donmasına yetecek kadar düşüyor. Yine de önceki aramalar buzu doğrudan göstermemişti. Üstelik diskte daha önce karbon monoksit gazı saptanmıştı. Bu gaz yıldızın ışığıyla kozmik ölçekte çok kısa sürede parçalanır; yani gazın hâlâ orada olması, sürekli yeniden salındığına işaret ediyor. Olası kaynak, buz bakımından zengin kuyruklu yıldız benzeri cisimlerin çarpışmaları.
Saf buz tanelerinin bu diskte hızla yok olacağı düşünülüyordu. Başka maddelerle karışık buz ise daha uzun dayanabilir. Yeni sonuç bu tabloyla örtüşüyor.
Webb ne yaptı?
Ekip, Webb'in yakın kızılötesi spektrografı NIRSpec'in entegre alan birimini ve PRISM kipini kullandı. Bu düzenek 1-5 mikrometre arasındaki ışığı, diskin her noktası için ayrı ayrı tayfa ayırabiliyor. Gözlenen şey, diskteki tozun yansıttığı yıldız ışığı. Tayfta su buzunun 3 mikrometre çevresindeki özelliği ve karbondioksit buzunun 4,2 mikrometre yakınındaki izleri ortaya çıktı. Karbondioksidin hem sıradan hem de ağır karbon izotoplu biçimi görüldü.
Amorf buz neden önemli?
Buz iki farklı düzende bulunabilir: düzenli kristaller ya da dağınık, camsı bir yapı. Araştırmacılar buz hacminin yüzde 7'sinden azının kristal olabileceğini hesapladı. Makalenin özetine göre bu, buzun çok soğuk koşullarda, büyük olasılıkla yıldızlararası ortamda oluştuğunu düşündürüyor. Çalışmada, amorf buzun kristalleşmeden kalabilmesi için yaklaşık 100 kelvinin altında kalması ya da yüksek enerjili ışık, kozmik ışınlar veya yıldız rüzgârı parçacıklarının kristal yapıyı bozması gerektiği belirtiliyor.
Karbondioksidin su buzunun içine gömülü olması da bir ipucu: yazarlar baskın düzenin karbondioksit-su karışımı olduğunu, karbondioksidin su bakımından zengin bir ortamda bulunduğunu öne sürüyor. Ekip başka karışımların da mümkün olduğunu, ancak oranın sistemde daha önce yapılan tayf gözlemleriyle uyumlu olduğunu belirtiyor. Gözlenen buz, Güneş Sistemi'ndeki kuyruklu yıldızların ve daha genç gezegen oluşum disklerinin buzuna benziyor; bu da benzer oluşum süreçlerine işaret ediyor.
Sık çarpışmalar
Buz işaretleri diskte kabaca her yerde benzer çıktı. Araştırmacılara göre bu, tek bir yakın tarihli büyük çarpışmadan çok, buzlu cisimler arasında disk boyunca süren sık çarpışmalarla uyumlu. Yazarlar, enkaz diski evresinde çarpışma hızlarının su buzunu kristalleştirmeye yetmeyeceğini, düşük hızlı çarpışmaların buzu amorf tuttuğunu söylüyor. Bu süreç, karbon monoksit gazının gizemini de açıklayabilir: gaz yıldız ışığıyla durmadan yok olurken çarpışmalar yenisini sağlıyor olabilir.
Sınırlar ve sıradaki adım
Bu bir tayf yorumu; buzun hangi cisimlerden geldiği doğrudan görülmedi ve karışım oranı için başka seçenekler de masada. Webb daha önce 2025'te Nature'da yayımlanan çalışmada HD 181327 çevresindeki bir diskte kristal su buzu bulmuştu; Beta Pictoris'in buzunun amorf çıkması, farklı sistemlerin farklı buz biçimleri taşıdığını gösteriyor. Araştırmacılar, farklı yaşlardaki enkaz disklerini karşılaştırmanın, buzun gezegen sistemleri olgunlaştıkça nasıl değiştiğini ortaya koyabileceğini söylüyor. Bu karşılaştırma aynı zamanda Güneş Sistemi'nin buz bileşenlerinin kökenine de ışık tutabilir.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















