Andromeda takımyıldızı nedir? Zincirli Kadın, Alpheratz ve M31
Andromeda, sonbahar akşamlarının büyük takımyıldızıdır: Kanatlı At'ın Büyük Kare'sinden uzanan yıldız dizisi, Almach'ın renkli çifti ve Andromeda Galaksisi'ni içerir.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök yarımküre; Kanatlı At, Kassiopeia ve Perseus arasında
- Keşif
- Batlamyus'un MS 2. yüzyıldaki 48 takımyıldızından biri
Andromeda (Latince adıyla Andromeda, IAU kısaltması And), kuzey gök yarımkürede sonbahar akşamlarının gökyüzünde yer alan, Yunan mitolojisindeki zincirlenmiş prenses adını taşıyan büyük bir takımyıldızdır. Kanatlı At'ın (Pegasus) Büyük Kare'sinin bir köşesinden başlayıp Kassiopeia ve Perseus'a doğru uzanan yıldız dizisi olarak tanınır. Çıplak gözle görülebilen en uzak gök cismi olan Andromeda Galaksisi (M31) de bu takımyıldızın sınırları içinde bulunur.
Takımyıldızın kendisi birkaç ikinci kadir yıldızdan oluşan sade bir desendir; asıl şöhretini içindeki derin gökyüzü cisimlerine ve efsanesine borçludur. Aşağıda nerede ve ne zaman görüleceğini, nasıl bulunacağını, parlak yıldızlarını, galaksi ve kümelerini ve farklı kültürlerdeki öyküsünü bulacaksınız.
Genel bakış: adı, boyutu ve sınırları
Takımyıldızın Latince adı Andromeda, tamlama (genitif) hâli Andromedae'dir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Andromedae" gibi adlandırılır. Türkçede de aynı adla anılır. Latince lakabı Mulier Catenata, yani "zincirli kadın"dır. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) kısaltmayı 1922'de "And" olarak kabul etmiş, bugünkü sınırları 1930'da Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un çizdiği 36 kenarlı bir çokgenle belirlenmiştir.
Andromeda 722 derece karelik bir alan kaplar ve 88 modern takımyıldız arasında büyüklükte 19. sıradadır; bu, dolunay yüzeyinin 1.400 katından fazladır. Komşuları Perseus, Kassiopeia, Kertenkele (Lacerta), Kanatlı At (Pegasus), Balık ve Üçgen (Triangulum) takımyıldızlarıdır. Andromeda, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 klasik takımyıldızdan biridir; takımyıldızların genel tarihi ve nasıl tanımlandığı takımyıldızlar maddesinde anlatılıyor.
İlginç bir ayrıntı: 1787'de Johann Bode, Andromeda'nın bazı yıldızlarını Kertenkele ile birleştirip Prusya Kralı II. Friedrich'i onurlandıran "Honores Friderici" adlı bir takımyıldız önermiştir, ancak bu öneri kısa sürede unutulmuştur.
Ne zaman ve nasıl görülür?
Takımyıldızın sağ açıklık aralığı yaklaşık 22sa57dk ile 2sa39dk arasındadır; bu da onu sonbahar gökyüzüne yerleştirir. Kuzey yarımkürede en iyi gözlem dönemi sonbahardır: Andromeda eylülde akşam doğudan yükselir, ekim ayında gece yarısı civarında gökyüzünün en yüksek noktasına ulaşır ve her sonraki ay bu an yaklaşık iki saat öne kayar. Kasım ayında saat 21.00 civarında takımyıldız yüksekte, başımızın üstüne yakın bir konumdadır. Şubat gibi geç dönemde batıda alçalıp kaybolur.
Takımyıldız +90° ile −37° enlemleri arasında görülebilir. Türkiye'nin enlemleri (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) bu aralığın çok içinde olduğundan, takımyıldızın tamamı ülkenin her yerinden izlenebilir. Andromeda Galaksisi'nin deklinasyonu yaklaşık +41° olduğundan, Türkiye'den bakınca meridyenden geçerken neredeyse tepe noktamıza yaklaşır; yani gökyüzünde atmosfer katmanının en ince olduğu yerde bulunur.
Nasıl bulunur?
En kolay yol, ona komşu olan iki tanıdık deseni kullanmaktır: Kanatlı At'ın Büyük Kare'si ya da Kassiopeia'nın "W" biçimli yıldız dizisi. Büyük Kare'nin dört köşesinden biri aslında Andromeda'nın en parlak yıldızı Alpheratz'dır. Buradan başlayarak Mirach ve Almach, prensesin gövdesini ve ayaklarını belirleyen yıldız dizisini sürdürür. Kentten uzak, karanlık bir gökyüzünde Andromeda Galaksisi, takımyıldızın Mirach yakınlarındaki bölümünde soluk bir leke olarak seçilir.
Başlıca yıldızları
Klasik çizimde Alpheratz prensesin başını, Mirach beline (kuşağına), Almach ayaklarına karşılık gelir. Batlamyus'tan beri çizimler farklılık göstermiş, kesin bir yıldız deseni üzerinde evrensel bir uzlaşma olmamıştır.
Alpheratz (Alfa Andromedae). Takımyıldızın en parlak yıldızıdır; görünür parlaklığı yaklaşık 2,06 kadir, uzaklığı yaklaşık 97 ışık yılıdır. Cıva ve mangan çizgileri güçlü, ikili bir yıldızdır. Eskiden Kanatlı At'ın yıldızı sayılıp "Delta Pegasi" diye de adlandırılırdı; Alpheratz bu yüzden iki takımyıldız arasında paylaşılan bir köşe gibidir. Adı, Arapçada "atın göbeği" anlamına gelen bir ifadeden türemiştir. Ayrıntısı Alpheratz sayfasında.
Mirach (Beta Andromedae). Yaklaşık 198 ışık yıl uzaklıktaki, M0 tayf türünden bir kırmızı devdir. Parlaklığı yaklaşık 2,06 kadirdir ve Güneş'in yaklaşık 115 katı ışınım yapar. Takımyıldızın "kuşak" olarak anılan bölümünde yer alır.
Almach (Gama Andromedae). Yaklaşık 358 ışık yılı uzaklıktaki, sisteminin toplam parlaklığı yaklaşık 2,14 kadir olan üçlü bir yıldızdır. Ana yıldız turuncu-sarı bir devdir (yaklaşık 2,3 kadir); yaklaşık 9,7 yay saniyesi ötedeki mavi-yeşil renkli yoldaşı yaklaşık 5 kadirdir. Küçük bir teleskopla bile ayrılabilen bu renk karşıtlığı, çift yıldız meraklılarının gözdesidir. Yoldaşın kendisi de, 6,3 kadirlik bir eşle yaklaşık 61 yılda dolanan bir çifttir. William Herschel iki yıldız arasındaki çarpıcı renk farkını yazılı olarak kaydetmiştir.
Upsilon Andromedae (Titawin). Yaklaşık 4,1 kadir parlaklıkta, yaklaşık 44 ışık yılı uzaklıkta, bir F tipi cüce ile bir M tipi cüceden oluşan ikili sistemdir. Ana yıldızın çevresinde dört gezegen saptanmıştır (kütleleri yaklaşık 0,96, 14,57, 10,19 ve 1,06 Jüpiter kütlesi); bu yüzden ötegezegen araştırmalarında sık anılır.
Pi Andromedae ise yaklaşık 598 ışık yılı uzaklıkta, 4,3 kadirlik mavi-beyaz bir ikili yıldızdır.

Verileri göster
| Alpheratz | 97 |
|---|---|
| Mirach | 198 |
| Almach | 358 |
Derin gökyüzü cisimleri
Andromeda Galaksisi (M31)
Takımyıldızın tartışmasız yıldızı budur. M31, Samanyolu'na en yakın büyük sarmal galaksidir; uzaklığı yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı, görünür parlaklığı yaklaşık 3,44 kadirdir. Gök yüzündeki görünür boyu yaklaşık 3,2° × 1° olup Ay'ın çapının kabaca altı katıdır; ancak çıplak gözle yalnızca parlak çekirdeği seçilir. Gerçek çapı yaklaşık 152.000 ışık yılıdır. Samanyolu'na yaklaşık 110 km/sn hızla yaklaşmaktadır; ama bu, çarpışmanın kesin olduğu anlamına gelmez: güncel çalışmalara göre önümüzdeki 10 milyar yıl içinde çarpışma olasılığı yaklaşık yüzde 50'dir.
Gözlem tarihi uzundur. Pers gökbilimci Abdurrahman es-Sufi 964'te onu "küçük bir bulut" olarak kaydetmiş, Simon Marius 1612'de teleskopla gözlemiş, Charles Messier 1764'te 31. nesne olarak kataloğuna almıştır. 1920'lerde Edwin Hubble, galaksideki Sefeid değişenleri ölçerek M31'in Samanyolu'nun dışında ayrı bir galaksi olduğunu göstermiştir. Tüm ayrıntılar Andromeda galaksisi sayfasındadır.
Önemli bir uyarı: Andromeda takımyıldızı ile Andromeda Galaksisi aynı şey değildir. Takımyıldız, gökyüzünde bize bakınca çizilen yapay bir desendir ve parlak yıldızları yaklaşık 100-360 ışık yılı uzaktadır; galaksi ise milyonlarca ışık yılı ötede, kendi başına çok sayıda yıldızdan oluşan bir yapıdır. Galaksi, yalnızca gökyüzünde bu desenin sınırları içinde göründüğü için ona bu ad verilmiştir.
M31'in iki parlak uydu galaksisi M32 ve M110, aynı bölgede küçük teleskoplarla görülür; M32 ve M110 sayfasında anlatılmıştır. Yakındaki Üçgen galaksisi (M33) ise M31 ve Samanyolu ile birlikte Yerel Grup'un üç büyük sarmal üyesinden biridir.

NGC 891: kenardan görülen galaksi
NGC 891, William Herschel'in 6 Ekim 1784'te keşfettiği, bize yaklaşık 27 milyon ışık yılı uzaklıkta, kenardan görünen bir sarmal galaksidir. Parlaklığı yaklaşık 10,1 kadirdir; Caldwell listesinde 23. nesnedir. Samanyolu'nun kenardan nasıl görüneceğine benzediği için gökbilimcilerin sık incelediği bir örnektir; Büyük Dürbün Teleskobu (2005) ve Lowell Keşif Teleskobu (2012) ilk görüntü olarak bu galaksiyi seçmiştir.
NGC 752 ve NGC 7662
NGC 752 (Caldwell 28), yaklaşık 5,7 kadir parlaklığında, gökyüzünde yaklaşık 49 yay dakikası genişliğinde, dikkat çekmeyen bir açık yıldız kümesidir; yaklaşık 12 parlak yıldızı ayırt edilir, teleskopta ise 9. kadirde 60'tan fazla yıldız görünür. NGC 7662 (Caldwell 22) ise "Mavi Kartopu Bulutsusu" diye anılan bir gezegenimsi bulutsudur: yaklaşık 4.000 ışık yılı uzaklıkta, 9,2 kadir parlaklığında, teleskopta soluk, yuvarlak, mavi-yeşil bir disk olarak görünür.
Andromedid meteor yağmuru
Her yıl kasım ayında gökyüzünde Andromeda yönünden çıkıyormuş gibi görünen zayıf bir meteor yağmuru yaşanır. Bugün saatte genellikle iki meteordan az görülür; meteorlar çok yavaştır ve zaman zaman kırmızı ateş toplarına dönüşür. Yağmurun, 19. yüzyılda parçalanan Biela Kuyruklu Yıldızı'yla bağı vardır ama bu bağlantı tartışmalıdır. 1872 ve 1885'te Andromedidler çok güçlü yağmurlar yapmış, saatte binlerce meteor düşmüştür; 2011'de ise saatte yaklaşık 50'ye çıkan bir artış gözlenmiştir. Genel bilgi için meteor yağmuru sözlük sayfasına bakabilirsiniz.
Efsanesi: zincirli prenses
Yunan mitolojisinde Andromeda, Aithiopia Kralı Kepheus ile Kraliçe Kassiopeia'nın kızıdır. Anlatıya göre Kassiopeia, kızının Nereid'lerden (deniz perileri) daha güzel olduğunu öne sürerek tanrıları kızdırır. Poseidon cezalandırmak için ülkenin kıyılarını sular altında bırakır ve Ketos adlı deniz canavarını gönderir. Bir kehanet, canavarı ancak Andromeda'nın kurban edilmesinin durduracağını bildirir; prenses denizin kıyısındaki bir kayaya zincirlenir (bazı anlatılarda yer Yafa olarak geçer).
Gorgon Medusa'yı öldürüp dönmekte olan kahraman Perseus onu orada bulur, âşık olur ve Medusa'nın taşa çeviren başıyla (ya da bazı anlatılarda kılıçla) canavarı yener. Perseus ile Andromeda evlenir; düğünde, Andromeda'nın daha önce vaat edildiği amcası Phineus'la çıkan kavga da Medusa'nın başıyla sonuçlanır. Catasterismi adlı eserde, Athena'nın Andromeda'yı gökyüzüne yerleştirdiği anlatılır. Bu yüzden Andromeda, Perseus, Kassiopeia, Kepheus, Ketos ve Pegasus ile aynı hikâyenin gökteki sahneleridir; Perseus kahramanı, Kassiopeia annesini, Pegasus ise kanatlı atı temsil eder.
Başka kültürlerde
Çin gökbiliminde Andromeda'nın dokuz yıldızı ile Balık'ın yedi yıldızı birlikte "Kui" (奎宿, "Bacaklar") konağını oluşturur; Alfa Andromedae ile Gama Pegasi ise imparatorluk sarayını ya da kütüphanesini simgeleyen "Bi" (Duvar) konağındadır. Arap gök geleneğinde M31, "el-Hut" (balık) takımyıldızının içinde sayılırdı. Marshall Adaları'nda ise Andromeda, Kassiopeia, Üçgen ve Koç'un yıldızları birlikte bir yunus (porpoise) figürü oluşturur.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu desene bağlanan, güvenilir kaynaklarla doğrulayabildiğimiz belgelenmiş bir hikâye yoktur; bu yüzden uydurma bir eşleştirme yapmıyoruz. Türkçedeki Andromeda adı Yunan geleneğinden gelir.
İlginç bilgiler
- Çıplak gözle görülebilen en uzak cisim, bu takımyıldızdaki M31'dir; ışığı bize yaklaşık 2,5 milyon yıldır yolculuk eder.
- Alpheratz hem Andromeda'nın hem de bir zamanlar Pegasus'un yıldızı sayılırdı; eski haritalarda "Delta Pegasi" adıyla da geçer.
- Almach'ın turuncu ve mavi-yeşil renkleri, çift yıldızlar arasındaki en güzel renk karşıtlıklarından biridir.
- Upsilon Andromedae'nin dört gezegeni, bir ikili yıldız sisteminde bile birden çok gezegen bulunabildiğini gösterir.
- 1787'de Johann Bode, Andromeda'nın yıldızlarını Kertenkele ile birleştirip "Honores Friderici" adlı bir takımyıldız önermiş, öneri tutmamıştır.
Kısaca
- Andromeda (And), 722 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 19. sıradadır; kuzey yarımkürede sonbahar akşamlarının takımyıldızıdır ve Türkiye'den bütünüyle görülür.
- En parlak yıldızları Alpheratz, Mirach ve Almach'tır; Alpheratz, Kanatlı At'ın Büyük Kare'sinin köşesidir.
- Andromeda Galaksisi (M31) yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzakta, takımyıldızın sınırları içinde görünen ayrı bir galaksidir; takımyıldızın kendisiyle karıştırılmamalıdır.
- NGC 891, NGC 752 ve NGC 7662 diğer dikkat çekici derin gökyüzü cisimleridir.
- Efsanede Andromeda, Perseus tarafından kurtarılan zincirli prensestir; hikâye Kassiopeia, Kepheus, Ketos ve Pegasus ile birlikte gökte sürer.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















