Gökteki aile dramı: Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesi

Sonbahar akşamlarında kuzeydoğu gökyüzüne bakan biri, aslında bir hikâyenin bütün karakterlerini aynı anda görür. Kral Kepheus, Kraliçe Kassiopeia, prenses Andromeda, kahraman Perseus ve deniz canavarı Ketos, gökyüzünün komşu bölgelerinde yan yana yerleştirilmiştir. Antik Yunanlar gökyüzüne yalnızca tek tek kahramanları değil, bütün bir aile dramını taşımıştır.

Bir kraliçenin kibri

Efsanenin en bilinen biçimine göre Kassiopeia, Aithiopia kralı Kepheus'un eşidir. Bir gün kendisinin, bazı anlatımlara göre de kızı Andromeda'nın, deniz perileri Nereidlerden daha güzel olduğunu söyleyerek böbürlenir. Denizlerin tanrısı Poseidon bu küstahlığı cezasız bırakmaz ve ülkenin kıyılarını yerle bir etmesi için Ketos adlı deniz canavarını gönderir.

Felaketi durdurmanın tek yolu, Andromeda'nın canavara kurban edilmesidir. Genç prenses deniz kıyısında bir kayaya zincirlenir. Tam o sırada, Gorgon Medusa'nın başını kesip dönmekte olan Perseus oradan geçer. Perseus canavarı yenip Andromeda'yı kurtarır, sonra onunla evlenip Yunanistan'a götürür. Bazı anlatılarda Perseus, bakanı taşa çeviren Medusa'nın başını canavara göstererek onu taşa dönüştürür.

Hikâyenin pek çok çeşidi vardır. Yunan yazar Konon olayı bugünkü İsrail kıyısındaki Yafa'ya, yani antik Joppa'ya yerleştirir. 12. yüzyıl Bizans yazarı Tzetzes'e göre canavar Perseus'u yutar, kahraman da onu içeriden kılıcıyla yararak çıkar. Hikâyenin bugün en çok bilinen biçimi büyük ölçüde Romalı şair Ovidius'un Dönüşümler adlı eserinden gelir.

Tahtında baş aşağı dönen kraliçe

Kassiopeia'nın cezası efsanenin bittiği yerde bitmez. Anlatıya göre kraliçe gökyüzünde, tahtının üzerinde kuzey gök kutbunun çevresinde dönmeye mahkûm edilmiştir. Zamanının yarısını, düşmemek için tahtına tutunarak baş aşağı geçirir. Gerçekten de Kassiopeia takımyıldızı gece boyunca Kutup Yıldızı'nın çevresinde döner ve gecenin bir bölümünde W, bir bölümünde M harfine benzer.

Efsane yüzyıllar içinde başka hikâyelerle de karıştı. Prensesi canavardan kurtaran şövalye motifi, Aziz Yorgi ve Ejderha efsanesiyle iç içe geçti ve sonraki tasvirlerde kahramana bir at eklendi. Bu at çoğu zaman, aslında başka bir kahraman olan Bellerophon'un kanatlı atı Pegasus oldu. Andromeda'nın hikâyesi, bir kahramanın canavardan kurtardığı prenses anlatılarının öncülerinden biri sayılır ve antik çağdan bu yana resimden operaya, romandan sinemaya sayısız esere konu olmuştur.

Kassiopeia'nın yıldızları başka kültürlerde başka figürlere dönüştü. Bazı Arap gök atlaslarında bu yıldızlarla "kınalı el" adı verilen bir figür çizilmiştir. Türk halk astronomisi üzerine yapılan bazı derlemelerde ise takımyıldızın Karakurt adıyla anıldığı kaydedilir.

Medusa'nın gözü kırpan yıldızı

Perseus takımyıldızında, kahramanın elinde tuttuğu Medusa'nın başını temsil eden bir yıldız vardır: Algol. Arap geleneğinde gulyabani imgesiyle ilişkilendirilen bu yıldız, halk arasında "Şeytan Yıldızı" diye de bilinir. Yunan geleneğinde Gorgon'la, Arap geleneğinde gulyabaniyle ilişkilendirilmesi, bazı araştırmacılara bu yıldızın tuhaf davranışının çok eskiden fark edilmiş olabileceğini düşündürür; ancak bunun kesin bir kanıtı yoktur.

Her ağustosta gökyüzünü süsleyen Perseid meteor yağmuru da adını bu takımyıldızdan alır, çünkü akan yıldızlar Perseus yönünden geliyormuş gibi görünür. Yağmurun adı Yunan mitolojisinde Perseus'un oğullarını ifade eden sözcükten gelir. Bazı Katolikler ise yağmura, 10 Ağustos'ta anılan bir şehit azizin adıyla "Aziz Laurentius'un gözyaşları" der.

Bilim ne diyor?

Andromeda, Perseus ve Kassiopeia, 2. yüzyılda gökbilimci Batlamyus'un listelediği 48 klasik takımyıldız arasındadır ve bugün Uluslararası Astronomi Birliği'nin tanıdığı 88 takımyıldızdan biri olarak kullanılmaya devam eder. Takımyıldızlar gökbilimde artık figürler değil, gökyüzünü bölen resmî alanlardır.

Andromeda takımyıldızı, efsanenin prensesinden çok daha büyük bir şeye ev sahipliği yapar: Andromeda Gökadası. Samanyolu'na en yakın büyük gökada olan bu sarmal yapı, yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzaklıktadır ve çapı yaklaşık 152 bin ışık yılıdır. Karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle soluk bir leke olarak görülebilir. İranlı gökbilimci Abdurrahman es-Sûfî 964 civarında yazdığı Sabit Yıldızlar Kitabı'nda onu "küçük bir bulut" olarak tarif etmişti; bu, Samanyolu dışındaki bir gökadadan söz eden bilinen ilk kayıttır. Gökbilimciler bir zamanlar Andromeda ile Samanyolu'nun birkaç milyar yıl içinde çarpışacağını düşünüyordu; Gaia verileriyle yapılan yeni hesaplar ise önümüzdeki 10 milyar yılda böyle bir birleşme olasılığını yaklaşık yüzde 50 olarak veriyor.

Algol'ün "göz kırpması" ise bir örten çift yıldız sisteminin sonucudur. Sistemdeki iki yıldız düzenli olarak birbirinin önünden geçer; bu yüzden yıldızın parlaklığı her 2,86 günde bir, yaklaşık 10 saat boyunca 2,1 kadirden 3,4 kadire düşer. Bu değişkenlik 1667'de İtalyan gökbilimci Geminiano Montanari tarafından fark edildi, düzenli olduğu ise 1783'te İngiliz amatör gökbilimci John Goodricke tarafından gösterildi. Medusa'nın gözü, yani, aslında birbirinin etrafında dans eden yıldızlardır.

Perseid meteorları ise Swift-Tuttle kuyruklu yıldızının yörüngesinde bıraktığı toz parçacıklarıdır ve en yoğun dönemleri 9-14 Ağustos arasında, saatte 60 ya da daha fazla meteorla yaşanır. Kassiopeia da kendi sürprizini barındırır: 1572'de bu takımyıldızda parlayan bir süpernova, Tycho Brahe'nin dikkatli gözlemleri sayesinde gökyüzünün değişmez olduğu düşüncesini sarsan olaylardan biri oldu.

Kibirli kraliçe, zincirli prenses ve canavar avcısı kahraman hâlâ yerlerinde. Ama onların arasında gökadalar, örten çift yıldızlar ve süpernova kalıntıları gibi, efsaneyi anlatanların hayal bile edemeyeceği gerçek hikâyeler de saklı.