Schedar (Alfa Cassiopeiae) nedir? Kassiopeia'nın en parlak yıldızı
Schedar, Kassiopeia (Kraliçe) takımyıldızının en parlak yıldızıdır: 228 ışık yılı uzaktaki turuncu dev, Türkiye'den bütün gece görülür. Adı, özellikleri ve bulma yolu.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Kassiopeia (Kraliçe) takımyıldızı; kuzey gökyüzü, Perseus ve Andromeda komşuluğu
- Çap
- yaklaşık 43-45 Güneş yarıçapı
- Keşif
- Çıplak gözle görülen antik yıldız; IAU adı Schedar 2016
Schedar (Alfa Cassiopeiae), Kassiopeia (Kraliçe) takımyıldızının en parlak yıldızıdır: yaklaşık 228 ışık yılı uzaklıkta, çıplak gözle 2,24 kadir parlaklığında görülen turuncu renkli bir dev yıldız. Adı Arapça "göğüs" anlamına gelen sözcükten türemiştir ve yıldız, Kassiopeia'nın W biçimli deseninde kraliçenin göğsünü temsil eder. Türkiye'nin her yerinden yılın her gecesi görülebilir; ufkun altına hiç inmez.

Verileri göster
| Görünür kadir | 2,24 |
|---|---|
| Uzaklık | 228 ışık yılı |
| Tayf türü | K0 IIIa |
| Yarıçap | 43,14 Güneş yarıçapı |
| Parlaklık | 734 Güneş |
| Yüzey sıcaklığı | 4.625 K |
Adı ve Kassiopeia'daki yeri
Yıldızın Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) 2016'da onayladığı resmî adı Schedar'dır. Bayer harf adı Alfa Cassiopeiae (α Cas), Flamsteed numarası 18 Cas'tır; HD 3712, HR 168 ve HIP 3179 gibi katalog numaralarıyla da anılır. Eski kaynaklarda Schedir, Shedar, Seder ya da Shedir yazımlarına rastlanır. Ad, Arapça şadr ("göğüs") sözcüğüne dayanır; çünkü yıldız, takımyıldızın temsil ettiği tahtta oturan kraliçenin göğsünde, yani "kalbinin" bulunduğu yerdedir. Arap kaynaklarında yıldıza "Al Dhāt al Kursiyy" ("tahttaki hanım") adı da verilmiştir. Çin gökbiliminde ise Wang Liang adlı gök arabasının dördüncü yıldızı (王良四) sayılırdı.
Yıldızın içinde bulunduğu takımyıldızın Latince adı Cassiopeia, IAU kısaltması Cas'tır. Türkçede en yaygın yazım Kassiopeia'dır; Türkçe kaynaklarda "Kraliçe" adıyla da geçer. Takımyıldız 598 derece karelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında büyüklükte 25. sıradadır. Genel olarak takımyıldızların nasıl tanımlandığını Takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Schedar'ın gökteki konumu yaklaşık +56° 32′ dik açıklıktır (gök kutbuna yakın, kuzey yarımkürede). Bu değer, yıldızı yaklaşık 33,5° kuzey enleminin üstündeki her gözlemci için "hiç batmayan" (çevrekutup) bir yıldız yapar: gök kutbunun etrafında küçük bir çember çizer ve ufkun altına inmez. Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında yer aldığından yıldız ülkenin her noktasında bütün gece ve bütün yıl ufkun üstünde kalır.
Basit bir hesapla, yıldız en alçak konumunda ufkun üstünde yaklaşık olarak şu yüksekliğe iner: İstanbul'da 7,5°, Ankara'da 6,5°, Antalya'da 3,5°. Güney kıyılarında bu noktada binalar ve dağlar yıldızı gizleyebilir; yani "hiç batmaz" kuralı pratikte açık ufuk ister. En iyi gözlem anı, yıldız kuzey doğrultusunda en yükseğe çıktığında yaşanır. Kassiopeia genel olarak kasım ayında akşam saat 21.00 civarında en yüksek konuma ulaşır; bu yüzden sonbahar ve kış başı akşamları Schedar'ı bulmanın en kolay dönemidir.
Yıldızı bulmak için önce W biçimli deseni arayın. Kassiopeia, Kutup Yıldızı'nın Büyükayı'nın tersi yönündeki tarafında durur; iki desen Kutup Yıldızı'nı aralarına alır gibi görünür. Desen gökyüzünde döndükçe W, bazen baş aşağı bir M gibi görünür. Beş parlak yıldızdan ikincisi Schedar'dır: W'nin bir ucundaki Caph ile ortadaki Gamma Cassiopeiae arasında yer alır. Caph neredeyse aynı parlaklıktadır, ama Schedar'ın turuncu rengine karşılık Caph sarımsı beyazdır; dürbünle bakınca renk farkı belirgindir. Kassiopeia'nın güneyinde Perseus ve Alpheratz'ın bulunduğu Andromeda yer alır; Perseus'un en parlak yıldızı Mirfak'a W'den inmek de kolaydır.
Fiziksel özellikleri
Schedar, tayf türü K0 IIIa olan bir devdir. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 4.550-4.625 kelvin, yani Güneş'ten (yaklaşık 5.800 K) belirgin biçimde düşüktür; bu sıcaklık yıldıza turuncu rengini verir. Yarıçapı yaklaşık 43-45 Güneş yarıçapıdır; ölçümlere göre 0,2 astronomik birim ya da yaklaşık 30 milyon kilometre eder. Güneş'in yerine konsaydı, Merkür'ün yörüngesinin kabaca yarısına kadar uzanırdı. Işınım gücü Güneş'in yaklaşık 730-790 katıdır. Kütle için farklı çalışmalar yaklaşık 4 ila 5 Güneş kütlesi arası değerler verir.
Uzaklığı yıldızın paralaksından bulunur: yaklaşık 14,3 milisaniyelik paralaks, 228 ± 2 ışık yılı, yani yaklaşık 70 parsek demektir. Gökbilimciler yıldızın yaşını 100 ile 220 milyon yıl arasında tahmin eder. Bu yaş ve kütle, yıldızı yaşam döngüsünde ilginç bir noktaya yerleştirir. Daha önce mavi-beyaz bir B türü ana kol yıldızıydı; çekirdeğindeki hidrojeni bitirince şişip dev oldu. Yıldız modellerine göre yaklaşık yüzde 98 olasılıkla şimdi "yatay kol" evresinde, çekirdeğinde helyum kaynaştırıyor. (Bu sınıflandırma modele dayanır; kesin bir doğrudan gözlem değildir.)
Schedar çift ya da çoklu bir sistem değildir. Çift yıldız kataloglarında yanında üç bileşen listelenir, ama bunlar yalnızca aynı doğrultuda görünen, gerçekte uzakta duran optik eşlerdir. Parlaklığında değişim olduğundan da şüphelenilmiş, fakat 19. yüzyıldan beri hiçbir değişim saptanmamıştır.
Kassiopeia'nın beş parlak yıldızı
| Yıldız | Adı | Kadir | Not |
|---|---|---|---|
| Alfa (α) Cas | Schedar | 2,24 | Turuncu dev, K0 IIIa; yaklaşık 228 ışık yılı |
| Beta (β) Cas | Caph | 2,28 (2,25-2,31) | Sarımsı beyaz dev, F2 III; yaklaşık 54,7 ışık yılı |
| Gamma (γ) Cas | - | yaklaşık 2,4 (değişken) | Hızlı dönen mavi-beyaz Be yıldızı; yaklaşık 550 ışık yılı |
| Delta (δ) Cas | Ruchbah | 2,68 | A5 IV; yaklaşık 99 ışık yılı; 759 günlük çift sistem |
| Epsilon (ε) Cas | Segin | 3,3 | W'nin sönük ucu |
Aralarında en yakını Caph'tır. Caph, "Delta Scuti" türü bir değişen yıldızdır: yaklaşık 2,5 saatlik bir periyotla titreşir ve kendi çevresinde günde yaklaşık 1,12 kez döner; bu hızlı dönüş yıldızı basık bir küreye çevirmiştir. Gamma Cassiopeiae ise adını taşıdığı bir yıldız sınıfının öncüsüdür. Yaklaşık 389 km/sn hızla dönen bu yıldızın çevresinde, savurduğu maddeden bir disk oluşmuştur. Ruchbah'ın adı Arapça "diz" sözcüğünden gelir ve IAU tarafından 2016'da onaylanmıştır. Delta Cassiopeiae ayrıca tutulmalı bir çift sistemdir; iki yıldız 759 günde birbirinin etrafında döner.
Çevresindeki derin gökyüzü cisimleri
Kassiopeia, Samanyolu'nun düzlemi üzerinde yer aldığı için açık kümeler, bulutsular ve süpernova kalıntılarıyla doludur. Kalp ve Ruh gibi bulutsular yıldız doğum bölgeleridir.
- M52 (NGC 7654): Yaklaşık 4.600 ışık yılı uzaklıkta, 7,3 kadirlik açık küme. Charles Messier 1774'te belirledi; iyi bir gökyüzünde dürbünle görülür. Yaşı yaklaşık 158 milyon yıl sayılır.
- M103 (NGC 581): Yaklaşık 25 yıldızlı seyrek bir açık küme; uzaklığı 8.000-9.500 ışık yılı arasında verilir.
- NGC 457 (Baykuş ya da E.T. Kümesi): 6,4 kadirlik açık küme. Phi Cassiopeiae (5 kadir) ve HD 7902 (7 kadir) adlı iki parlak yıldız, kümenin baykuşa ya da E.T.'ye benzetilen "gözlerini" oluşturur. Yaşı yaklaşık 21 milyon yıldır; uzaklığı kaynaklara göre 8.000 ile 10.000 ışık yılı arasında verilir.
- NGC 663: Yaklaşık 8.200 ışık yılı uzaklıkta bir açık küme.
- Kalp (IC 1805) ve Ruh bulutsuları: Yaklaşık 7.500 ışık yılı uzaktaki iki komşu salma (emisyon) bulutsusu. Kalp Bulutsusu'nu William Herschel 3 Kasım 1787'de buldu; görünür büyüklüğü yaklaşık 2 derecedir ve merkezinde Melotte 15 kümesi bulunur.
- NGC 281 (Pacman Bulutsusu) ve IC 10: Takımyıldızdaki bir başka bulutsu ve Yerel Grup'ta bilinen tek yıldız patlaması gökadası.
İki ünlü süpernova kalıntısı
Kassiopeia'nın en ünlü yıldız ölümü, Danimarkalı gökbilimci Tycho Brahe'nin 1572'de izlediği süpernovadır. "Yeni yıldız", 2 Kasım 1572 sonrasında göründü ve yaklaşık 16 Kasım'da −4 kadir civarında doruğa çıktı; Tycho'ya göre Venüs'ten bile parlaktı. Tycho ve İspanyol gökbilimci Jerónimo Muñoz'un gözlemleri, nesnenin Ay'dan çok daha uzakta olduğunu gösterdi. Yıldız 1574 başına kadar çıplak gözle görüldü. Bugün bunun bir Tip Ia süpernova olduğu, 2008'de ışık yankısı tayflarıyla doğrulandı. Kalıntı 2,5-3 kiloparsek (8.000-9.800 ışık yılı) uzaklıktadır.
Cassiopeia A ise çok daha genç bir süpernova kalıntısıdır: yaklaşık 11.000 ışık yılı uzaklıkta, kabaca 10 ışık yılı çapında, büyük bir yıldızın çöküşünden doğan Tip IIb süpernovanın artığıdır. Patlamanın ışığı yaklaşık 1660'larda (± 30 yıl) Dünya'ya ulaşmış olmalıdır. Chandra X-ışını Gözlemevi 1999'da merkezindeki nötron yıldızını buldu. Kalıntı, 1 GHz üstünde gökyüzünün en parlak Güneş dışı radyo kaynağıdır. Webb teleskobu da kalıntıyı 2023'te ayrıntılı olarak görüntüledi.

Efsanesi ve başka kültürlerdeki yeri
Yunan mitolojisinde Kassiopeia, Aithiopia (Habeşistan) kraliçesi, Kepheus'un eşi ve Andromeda'nın annesidir. Anlatıya göre kendisinin (kimi kaynaklarda kızı Andromeda'nın) Nereidlerden, yani deniz perilerinden daha güzel olduğunu söyleyerek böbürlendi. Bu söz Poseidon'u öfkelendirdi; deniz tanrısı ülkeyi ya sular altında bıraktı ya da ülkeye Cetus adlı deniz canavarını saldı. Bir Zeus kehaneti, kurtuluşun kızın kurban edilmesinden geçtiğini bildirdi. Andromeda bir kayaya zincirlendi; Perseus canavarı öldürüp onu kurtardı ve onunla evlendi. Poseidon, Kassiopeia'yı da göğe tahtına zincirlenmiş biçimde yerleştirdi. Kutup çevresinde dönerken kraliçenin bir bölümü gece boyunca baş aşağı kalır. Sanat eserlerinde ise çoğu kez elinde bir ayna (kibrin simgesi) ya da palmiye dalıyla gösterilir. Öykünün bütünü Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesi yazımızda; kahramanın takımyıldızı Perseus maddesinde anlatılıyor, ailenin kızı da Andromeda galaksisi maddesindeki gök komşuluğunda yer alır.
Çin'de bu yıldızlar "Wang Liang" adlı büyük bir savaş arabası olarak görülürdü; Gamma Cassiopeiae arabacının kırbacı (Tsih) sayılırdı. Bazı Arap yıldız haritalarında Kassiopeia'da kınayla boyanmış ya da kanlı bir "boyalı el" görülür. Sami halkı W'yi bir geyik boynuzu, Sibirya'daki Çukçiler beş erkek ren geyiği, Marshall Adaları halkı ise büyük bir yunus takımyıldızının parçası olarak anlatmıştır.
Türk gökyüzü geleneğinde bu bölgenin odağı Kutup Yıldızı'dır; Demirkazık ve Altın Kazık adlarıyla anılan yıldızın hikâyesini ayrı bir yazıda anlattık. Kassiopeia ise bugün de gökyüzünde Kutup Yıldızı'nı bulmaya yarayan komşu işaretlerden biridir.
İlginç bilgiler
- Schedar ile Caph, Kassiopeia'nın en parlak iki yıldızıdır ve kadirleri (2,24 ve 2,28) birbirine çok yakındır. Caph, Alfa Andromedae (Alpheratz) ve Gamma Pegasi ile birlikte gökte ekinoks kolürünü işaretleyen ve "Üç Rehber" diye anılan yıldızlardan biridir.
- Gamma Cassiopeiae'ye takılan "Navi" adı, Apollo 1 astronotu Gus Grissom'un ikinci adı Ivan'ın tersten yazılışıdır; resmî olmayan bir addır ve 1967'de Apollo 9 mürettebatı ile Griffith Gözlemevi'nin dönemin müdürü Clarence Cleminshaw tarafından konmuştur.
- Schedar, Güneş'ten 700'den fazla kat ışık yayar; Caph'ın ışıması ise Güneş'in yaklaşık 21 katıdır. İkisi gökte benzer parlaklıkta görünür, çünkü Caph yaklaşık 54,7 ışık yılla çok daha yakındır.
- Kassiopeia, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 takımyıldızdan biridir ve bugünkü 88 takımyıldız arasında da yerini korur.
Kısaca
- Schedar (Alfa Cassiopeiae), Kassiopeia'nın W biçimli deseninin 2,24 kadir ile en parlak yıldızıdır; adı Arapça "göğüs" anlamına gelir.
- Yaklaşık 228 ışık yılı uzaklıktaki turuncu dev, Güneş'ten yaklaşık 43-45 kat büyük ve 730'dan fazla kat ışıklıdır; çekirdeğinde büyük olasılıkla helyum kaynaştırır.
- Türkiye'nin her yerinde gece boyu ufkun üstünde kalır; en iyi görüldüğü dönem sonbahar ve kış başı akşamlarıdır.
- Çevresinde M52, NGC 457, Kalp ve Ruh bulutsuları ile Tycho'nun 1572 süpernovası ve Cassiopeia A kalıntısı gibi birçok derin gökyüzü cismi bulunur.
- Efsanede Kassiopeia, böbürlenmesinin cezası olarak göğe tahtına zincirli yerleştirilen Aithiopia kraliçesidir.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















