Aladin Sky Atlas nedir? Strasbourg CDS'nin ücretsiz gökyüzü atlası ve HiPS haritaları
Aladin, Strasbourg Astronomi Veri Merkezi'nin 1999'dan beri geliştirdiği ücretsiz gökyüzü atlasıdır; görüntüleri ve katalogları üst üste koyar, HiPS haritaları ile Simbad'a bağlanır.
- Türü
- Yazılım
- Bulunduğu yer
- Strasbourg Astronomi Veri Merkezi (CDS, Fransa)
- Keşif
- 1999'da CDS'de oluşturuldu
Aladin Sky Atlas (kısaca Aladin), gökyüzü görüntülerini, gök cismi kataloglarını ve veri tabanlarını tek ekranda üst üste koyup inceleyen etkileşimli bir "gökyüzü atlası" yazılımıdır. Fransa'daki Strasbourg Astronomi Veri Merkezi'nde (CDS) geliştirilir, 1999'da ortaya çıkmıştır ve masaüstü sürümü Java ile yazıldığı için Windows, macOS ve Linux'ta çalışır. Planetaryum gibi "bu gece gökte ne var" sorusuna değil, "bu gök cismi hakkında hangi arşivlerde hangi veri var" sorusuna cevap verir.

Aladin ne işe yarar?
Bir gök cismine bakmak isteyen astronomun ilk sorusu genellikle şudur: "Bu bölgeyi hangi teleskoplar, hangi dalga boylarında gözlemiş ve elimde ne var?" Cevap dünyanın dört bir yanındaki arşivlere dağılmış durumdadır. Aladin bu dağınıklığı tek pencerede toplamak için tasarlandı. CDS'nin kendi tanıtımına göre program, sayısallaştırılmış gökyüzü görüntülerini ve tam gökyüzü taramalarını açmanıza, üstlerine kataloglardan ya da veri tabanlarından gelen kayıtları bindirmenize ve alandaki bütün bilinen kaynaklar için Simbad veri tabanına, VizieR hizmetine ve diğer arşivlere etkileşimli olarak ulaşmanıza imkân verir.
Pratikte bu şuna benzer: bir galaksinin optik görüntüsünü açarsınız, üstüne kızılötesi taramayı eklersiniz, ardından bir kataloğun kaynaklarını küçük işaretler olarak bindirirsiniz. Herhangi bir işarete tıkladığınızda o kaynağın kayıtları ve ilgili bilgiler gelir. Görüntüleri birden çok görünümde yan yana koyup yakınlaştırabilir, döndürebilir, farklı harita izdüşümleri ve koordinat sistemleri (FK4, FK5, ICRS, galaktik, ekliptik gibi) arasında geçebilirsiniz. Resmî sayfa, program için "görüntü boyutu sınırı yok" ve "milyon kaynaklık bindirmeler" diyor; ayrıca program tümüyle betikle de yönetilebiliyor.
Kim geliştirdi, ne zamandan beri var?
Aladin, Strasbourg'daki CDS'nin ürünüdür. CDS, Strasbourg Üniversitesi ile Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi'nin (CNRS) birlikte işlettiği bir astronomi veri merkezidir; Simbad ve VizieR de aynı merkezin hizmetleridir. Programın "1999'da CDS tarafından oluşturulduğu" hem resmî sayfada hem Vikipedi'de yazar.
Programın bilimsel tanıtımı, François Bonnarel ve arkadaşlarının 2000 yılında Astronomy & Astrophysics Supplement Series dergisinde yayımladığı "The ALADIN Interactive Sky Atlas" makalesidir. Makaleye göre sistemin ana motivasyonu, herhangi bir dalga boyundaki gözlem verisini optik gökyüzü görüntüleriyle ve referans kataloglarla doğrudan görsel olarak karşılaştırabilmekti. O zamanki görüntü kümesi, Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü'nün (STScI) Sayısallaştırılmış Gökyüzü Taramaları ile Paris'teki MAMA tarayıcısında taranmış, yıldız kalabalığı yüksek bölgelerin yüksek çözünürlüklü görüntülerinden oluşuyordu. Aynı makale sisteme o dönemde bir Java web arayüzüyle ulaşıldığını da belirtir.
Masaüstü sürümünün resmî sayfasında asıl yazarlar şöyle sıralanır: çekirdek kod ve belgeler Pierre Fernique'e, çok sayıda gelişmiş özellik Thomas Boch'a, renkli (RGB) görüntü desteği ile ilk HiPS örnekleri Anaïs Oberto'ya, görüntü kalibrasyonu François Bonnarel'e, TAP ve SIAv2 uygulamaları Chaitra'ya aittir; Caroline Bot ise ortak bilim insanı olarak anılır. Listede çok sayıda başka katkıcı da vardır.

Verileri göster
| 1999 | Aladin CDS'de geliştirildi |
|---|---|
| 2000 | Tanıtım makalesi yayımlandı |
| 2015 | HiPS makalesi (arXiv) |
| 2017 | HiPS, IVOA Önerisi oldu (19 Mayıs) |
Ücretli mi, açık kaynak mı?
Aladin Desktop ücretsizdir. Resmî indirme sayfası, programın GPL v3 lisansıyla dağıtıldığını ve kaynak paketinin (AladinSrc.jar) indirilebildiğini belirtir. Önemli bir ayrıntı daha var: aynı sayfa, deneme özelliklerinin yer aldığı beta sürümün açık kaynak olmadığını ve tüm hakların sahibinde saklı olduğunu söylüyor. Yani resmî sürüm özgür yazılımdır, beta ise değildir. Tarayıcıda çalışan kardeşi Aladin Lite'ın deposu ise LGPL-3.0 (ya da sonrası) ve GPL-3.0 çift lisansıyla yayımlanıyor.

Verileri göster
| Doğuş yılı | 1999 |
|---|---|
| Veri koleksiyonu | 20 000+ |
| Resmî lisans | GPL v3 |
| HiPS standardı | 2017 |
| Asgari bellek (sayfa ifadesi) | 128 MB+ |
Hangi işletim sistemlerinde çalışır?
Resmî sayfaya göre Aladin Desktop Java ile yazılmıştır; Windows, macOS, Linux ve Java sanal makinesi bulunan diğer sistemlerde çalışır ve 128 MB'tan fazla belleği olan küçük makinelerde bile çalışabilir diye anlatılır (bu, sayfanın kendi ifadesidir; büyük görüntülerle çalışırken pratikte çok daha fazlasına ihtiyaç olur). İndirme seçenekleri şöyledir:
- Windows: MSI yükleyicisi, Java'sız ayrı bir paket de var.
- macOS: hem Apple (ARM) hem Intel (x86) işlemciler için yükleyici; Java'sız paket de bulunur.
- Linux: yükleyici ve Java'sız arşiv.
- Java'sız paketler için bilgisayarınızda Java kurulu olması gerekir; Java'lı paketlerde çalışma ortamı programla birlikte gelir.
Sayfanın şubat 2026 tarihli arşiv kopyasında resmî sürüm v12.060 olarak görünüyordu. Güncel numara bu arada değişmiş olabilir; indirmeden önce CDS'nin indirme sayfasına bakın.
HiPS: Aladin'in yıldız haritası mantığı
Aladin'i bugünkü kadar kullanışlı yapan fikir HiPS'tir (Hierarchical Progressive Surveys, "hiyerarşik aşamalı taramalar"). Sorun şuydu: bütün gökyüzünü kapsayan bir tarama çok büyük bir veri demektir ve bunu tek parça indirmeden "Google Haritalar gibi" gezmek istiyorsunuz. HiPS çözümü, gökyüzünü HEALPix adı verilen bir bölümleme düzeniyle her seviyede daha küçük karelere ayırmak ve tarama görüntüsünü bu karelerin her seviyedeki ayrı küçük dosyaları olarak saklamaktır. Uzaktan bakınca ekrana yalnız düşük çözünürlüklü büyük karelere ait küçük dosyalar iner; yakınlaştıkça sadece baktığınız yerin daha ayrıntılı kareleri çekilir. Böylece bütün taramayı indirmeden gezinmek mümkün olur.
Yöntemi tanıtan makale 2015'te arXiv'e konuldu; HiPS, 19 Mayıs 2017'de Uluslararası Sanal Gözlemevi Birliği'nin (IVOA) 1.0 sürümlü resmî önerisi hâline geldi. Önerinin editörü Aladin'in çekirdek yazarı Pierre Fernique'tir. Standartta tarif edildiği gibi sistem "basit bir dosya yapısı" üzerine kuruludur; bu yüzden gerçekleştirmesi kolaydır. Aladin Desktop'ın tanıtımındaki "20 000'den fazla veri koleksiyonu" (DSS, SDSS, PanSTARRS, SkyMapper, Gaia, Simbad, NED, VizieR gibi) bu altyapı sayesinde tek menüde sunulur.
Simbad ve VizieR bağlantısı
Aladin'de bir kaynağa tıklayınca gelen bilgi çoğunlukla CDS'nin iki büyük hizmetinden gelir:
- Simbad: Güneş Sistemi dışındaki gök cisimlerinin adlarını, konumlarını, ölçümlerini ve bu cisimlerle ilgili makale listesini tutan veri tabanı. Vikipedi'ye göre ilk etkileşimli sürümü 1981'de yayımlandı.
- VizieR: Astronomi dergilerinde yayımlanmış kataloglar ve tabloların derlendiği hizmet. Vikipedi, Şubat 2021 itibarıyla 20 binden fazla katalog içerdiğini yazar.
Aladin, bu kataloglardaki kayıtları görüntünün üstüne işaretler olarak yerleştirdiği için, yıldız sayımı yapan bir araştırmacı da "şu bulanık nokta ne?" diye merak eden bir amatör de aynı yolu izler: görüntüyü aç, kaynağa tıkla, kaydı oku. Büyük tabloların satır satır analizi içinse TOPCAT gibi bir araç daha uygundur; Gaia katalogları da çoğunlukla bu iki programın ortak bölgesinde kullanılır.
Aladin Lite: tarayıcıdaki hafif kardeşi
Kurulum yapmak istemeyenler için CDS'nin Aladin Lite adlı tarayıcı sürümü var. Projenin deposu onu "tarayıcıda çalışan bir astronomik HiPS görüntüleyicisi" diye tanımlar. Sürüm 3'te çizim motoru Rust ile yazılıp WebAssembly'ye derlenmiş ve WebGL2 üzerinden çalışır. Depoya göre FITS görüntülerini, VOTable ve FITS tablolarını ve HiPS küplerini destekler; ESASky ve ESO Bilim Arşivi gibi portalların da içinde Aladin Lite kullanılır. Bir web sayfasına gömülebildiği için birçok gözlemevi sitesindeki "etkileşimli gökyüzü haritası" aslında budur. Ancak masaüstü sürümdeki araçlar (betik, eklenti, görüntü kalibrasyonu, kataloglar arası eşleştirme) Aladin Lite'ta yoktur ya da çok daha sınırlıdır; bu, iki programın tanıtım sayfalarındaki özellik listelerinin karşılaştırılmasından çıkan bir yorumdur.
Benzer programlardan farkı
Gökyüzü yazılımları birbirinin yerine geçmez, farklı işleri yapar:
- Stellarium, KStars ve Cartes du Ciel gözlem odaklıdır: yerinizden ve saatinizden gökyüzünün nasıl göründüğünü gösterirler; Cartes du Ciel teleskop denetimi, KStars ise Ekos ile astrofotoğraf yönetimi de sunar. Aladin ise konum ve saat değil, veri odaklıdır; "bu gece" kavramı onun işi değildir.
- SAOImage DS9 FITS görüntülerini açıp ölçmek için çok yaygındır. Aladin de FITS açar, ama asıl gücü o görüntüyü başka taramalar ve kataloglarla birlikte göstermesidir.
- TOPCAT tablolara, Aladin ise gökyüzüne bakar; ikisi sanal gözlemevi araçlarıyla birbirine veri gönderebilir (Aladin sayfası JSAMP desteğini listeler).
- IRAF ham gözlem verisinin işlenmesi içindir; Aladin ise işlenmiş verinin keşfi ve karşılaştırılması içindir. Python ile bu işi kod yazarak yapmak isteyenler Astropy'ye bakar.
- OpenSpace evreni üç boyutlu gezdirir; Aladin ise gökküreyi iki boyutlu harita olarak ele alır.
Türkçe desteği var mı?
Resmî sayfa programı "çok dilli" olarak tanıtır ama dil listesini vermez; incelediğim sayfalarda Türkçe'den söz edilmiyor. Türkçe arayüz olduğunu doğrulayamadım, bu yüzden yoktur diye de yazmıyorum: programı açıp dil ayarlarına bakmak en kesin yoldur. Kullanıcı kılavuzu İngilizce ve Fransızca olarak sunulur (önceki sürümün kılavuzu için İtalyanca da vardır). Türkçe bilen biri için bu, menü adlarının büyük ölçüde İngilizce öğrenilmesi demektir; ama kullandığınız terimler (kadir, koordinat, katalog, FITS) zaten astronomi sözlüğünde yer alır.
Kimin işine yarar, nasıl başlanır?
Öğrenci: Aynı galaksiyi görünür ışıkta, kızılötesinde ve başka dalga boylarında yan yana görüp farkı anlamak için ideal bir araçtır; bir ödevde "bu cismin uzaklığı ve türü ne?" sorusunu Simbad kaydı üzerinden hızla cevaplayabilirsiniz. Amatör: Hedeflediğiniz bulutsunun ya da galaksinin profesyonel bir taramadaki görüntüsüne bakıp çekim planı yapabilir, kendi görüntünüzü referansla karşılaştırabilirsiniz; Messier nesneleri için de çok sayıda tarama hazırdır. Araştırmacı: Çoklu dalga boyu verisi aramak, kataloglar arası eşleştirme yapmak, betikle toplu işlem yürütmek için kullanır.
Başlamak için üç adım yeterli: Önce kurulum yapmadan Aladin Lite ile tanışın. Sonra CDS'nin indirme sayfasından işletim sisteminize uygun masaüstü paketini indirin. Daha sonra resmî sayfadaki tanıtım videolarına ("Aladin for dummies", "You said HiPS?") bakın; başlangıç için en doğru kaynak bunlardır. İlk denemede tanıdığınız, bu sitede de sayfası olan bir hedef seçin. Örneğin Atbaşı Bulutsusu'nu açıp James Webb ve Euclid görüntüleriyle bindirmek, yukarıdaki ekran görüntüsündeki işlemin aynısıdır. Başka bir başlangıç noktası Hubble arşivindeki bir hedeftir.
Şu an durum: CDS'deki güvenlik olayı
Yazının hazırlandığı 16 Kasım 2026'da CDS'nin sitelerinde bir duyuru vardı: Strasbourg'daki sunucu ağında bir siber güvenlik olayı yaşanıyor, bazı sistemler korunma amacıyla kapatılmıştı. Bu nedenle Simbad, VizieR, Aladin görüntü taramaları ve diğer hizmetlere erişim "kısıtlı" bildiriliyordu. CDS, geçici çözüm olarak Aladin Lite'ın yedek bir önizleyicisini ve en popüler HiPS taramalarının aynalarını yayımladı; aynalar arasında ESA'nın, Çin Sanal Gözlemevi'nin ve başka kurumların sunucuları var. Bu bilgi günceldir ama geçicidir: duyuru değişmiş ya da kalkmış olabilir, o nedenle Aladin'in bir taramayı açamaması her zaman sizin yaptığınız bir hata anlamına gelmez.
Kısaca
- Aladin, CDS'nin 1999'dan beri geliştirdiği; görüntüleri, taramaları ve katalogları üst üste gösteren ücretsiz bir gökyüzü atlasıdır.
- Masaüstü sürümü Java ile yazılıdır; Windows, macOS ve Linux'ta çalışır. Resmî sürüm GPL v3 ile açık kaynaklıdır, beta sürüm değildir.
- HiPS yöntemi sayesinde bütün gökyüzü taramaları, tamamı indirilmeden harita gibi gezilir; HiPS 2017'den beri IVOA standardıdır.
- Simbad ve VizieR ile bütünleşiktir; tarayıcıdaki karşılığı Aladin Lite'tır.
- Türkçe arayüz desteği doğrulanamadı; kılavuz İngilizce ve Fransızcadır. Güncel sürümü ve hizmet durumunu CDS'den kontrol edin.
Aynı türdenTümü →
NASA Trajectory Browser nedir? Asteroit ve gezegen yörüngelerini arayan web aracıWeb tabanlı; NASA Ames Araştırma Merkezi, Görev Tasarım Bölümü
Gpredict nedir? Ücretsiz, açık kaynaklı gerçek zamanlı uydu takip programıLinux, Windows ve macOS (masaüstü)
Einstein@Home nedir? BOINC ile evde pulsar ve kütleçekim dalgası aramaWindows, macOS, Linux ve Android (BOINC istemcisi üzerinden; NVIDIA ve AMD ekran kartı desteği)
Backyard Worlds: Planet 9 nedir? Gönüllülerin kahverengi cüce aradığı projeWeb tarayıcısı (Zooniverse üzerinden; işletim sisteminden bağımsız)
Zooniverse nedir? Galaxy Zoo'dan doğan yurttaş bilimi platformu ve nasıl katılınırWeb tarayıcısı (işletim sisteminden bağımsız); bazı proje türleri için iOS ve Android uygulaması
PHD2 nedir? Uzun pozlamada iz kaymasını düzelten ücretsiz otomatik takip programıWindows, macOS ve Linux (Linux için Ubuntu paketleri toplulukça sağlanır); ASCOM ve INDI sürücüleriyle montür denetimi














