Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33) nedir? Avcı'daki karanlık at silueti
Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33), Avcı'da Alnitak'ın güneyindeki karanlık bulut: at başı siluetinin nedeni, keşfi ve Hubble, Euclid ve Webb görüntüleri.
- Türü
- Bulutsu
- Bulunduğu yer
- Avcı takımyıldızı, Alnitak'ın güneyi; Orion B moleküler bulutu
- Çap
- Yaklaşık 4 yay dakikası (Barnard'ın tanımı)
- Uzaklık
- Yaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı
- Keşif
- 1888, Williamina Fleming (Harvard College Observatory)
Atbaşı Bulutsusu (At Başı Bulutsusu, Latince adıyla Horsehead Nebula, katalog adı Barnard 33 ya da B33), Avcı (Orion) takımyıldızında yer alan küçük bir karanlık bulutsudur. Soğuk gaz ve tozdan oluşan bu bulut, arkasındaki parlak gazın önünde koyu bir at başı silueti çizdiği için bu adı alır. Dünya'dan yaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı uzaktadır ve gökyüzünün en kolay tanınan bulutsularından biridir.
Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?
Atbaşı Bulutsusu, Avcı takımyıldızının kuşağındaki üç yıldızdan en doğudakinin, yani Alnitak'ın (Zeta Orionis) hemen güneyindedir. ESA/Hubble'ın verdiği koordinatlara göre sağ açıklığı yaklaşık 5 saat 41 dakika, dik açıklığı yaklaşık −2° 27′'dir; yani gök ekvatorunun hemen altındadır. Kuşağın diğer iki yıldızı Alnilam ve Mintaka'dır. Alnitak, kuşağın uçlarından biri olduğu için bulutsuyu aramaya oradan başlanır.
Dik açıklığı ekvatora yakın olduğundan bulutsu hem Kuzey hem Güney Yarımküre'den görülür. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) güney meridyeninde yerden yaklaşık 45° ile 52° yüksekliğe çıkar; bu, basit bir enlem hesabıdır. Avcı, kış akşamlarının takımyıldızıdır; bulutsuyu da bu mevsimde, Aralık sonundan Mart sonuna kadar akşam saatlerinde aramak gerekir.
Bir uyarı gerekir: Atbaşı Bulutsusu çıplak gözle görülmez ve fotoğraflardaki kadar belirgin değildir. Bulutsunun kendisi ışık yaymaz; yalnızca arkasındaki sönük parlak gaz perdesinin önünde bir gölge olarak seçilir. Bu yüzden gözlemi zordur, çok karanlık ve ışık kirliliğinden uzak bir gökyüzü ister. Türkiye'deki karanlık gökyüzü noktaları için yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.

Adı ve keşfi
Bulutsunun bilinen ilk kaydı fotoğrafa dayanır. Harvard College Observatory'de çalışan İskoçya doğumlu gökbilimci Williamina Fleming, 1888'de gözlemevinde çekilen bir fotoğraf plağında bu karanlık şekli fark etti. Yani bulutsu, gözle ya da teleskopla değil, plak üzerindeki bir gölge olarak keşfedildi.
Ardından E. E. Barnard bulutsuyu tarif etti: Alnitak'ın güneyinden uzanan sisli bir şerit üzerinde, yaklaşık 4 yay dakikası çapında koyu bir küme. Barnard bu karanlık bulutsuyu "Barnard 33" (B33) olarak kataloglamıştır. Arkasındaki parlak zemin ise başka bir bulutsudur: William Herschel tarafından 1 Şubat 1786'da bulunan IC 434. Dolayısıyla siluetin kendisi 1888'de, onu çerçeveleyen parıltı ise yüz yıldan fazla önce biliniyordu.
Türkçede nesneye "Atbaşı Bulutsusu" denir; "At Başı Bulutsusu" yazımı da yaygındır. Aynı nesne yer yer "Atkafa" diye de anılır. İngilizce adı Horsehead Nebula, yani birebir "at kafası"dır.
Neden at başı şeklinde ve neden karanlık?
Atbaşı'nın karanlık görünmesinin nedeni, içindeki yoğun yıldızlararası tozdur. Toz, arkasındaki ışığı keser; bu yüzden bulut gökyüzünde delik gibi görünür. Fotoğraflardaki kırmızı parıltı ise iyonlaşmış hidrojenin (Hα ışıması) ışımasıdır. Bu gazı, bulutsunun yakınındaki Sigma Orionis çoklu yıldız sistemi iyonlaştırır.
Arka plandaki IC 434, bir H II bölgesidir; yani genç, sıcak yıldızların morötesi ışığıyla iyonlaşmış hidrojen bulutudur. Gökyüzünde yaklaşık 2° × 4° yer kaplar ve yaklaşık 1.260 ışık yılı uzaklıktadır; bu, kabaca 42 × 85 ışık yılı büyüklüğe karşılık gelir. Atbaşı ise IC 434'ün kenarında, Orion B moleküler bulutunun içinden dışarı uzanan koyu bir çıkıntıdır. Ölçekler üzerinde fikir vermek için: 4 yay dakikası, bu uzaklıkta kabaca 1,5 ışık yılı demektir (kaba bir hesap).
Atbaşı'nın şeklinin bu kadar belirgin olmasının bir nedeni var. ESA'nın açıklamasına göre bulutsuyu çevreleyen gaz bulutları zaman içinde dağılıp gitmiş, geriye daha yoğun kümelerden oluşan ve aşınması zor olan sütun kalmıştır. Gökbilimcilerin tahminine göre bu yapı da yaklaşık beş milyon yıl sonra dağılacaktır. Yani bugünkü at başı silueti geçicidir; ama insan ömrü ölçeğinde değişmez.
Bulutsunun altındaki parlak noktalar, oluşum aşamasındaki genç yıldızlardır. Bu bakımdan Atbaşı bir "ölü bulut" değil, düşük kütleli yıldızların doğduğu aktif bir bölgedir. Yıldızların bu bulutlardan nasıl doğduğunu yıldızların yaşam döngüsü maddesinde anlattık; genel olarak yıldız oluşum bölgeleri sözlük sayfasında da bulabilirsiniz.
Komşuları: Alev Bulutsusu ve Orion kompleksi
Atbaşı, tek başına duran bir nesne değildir. Lynds 1630 adlı yoğun toz bulutunun güney bölgesinde yer alır ve Orion moleküler bulut kompleksinin parçasıdır. Bu kompleks, Orion A ve Orion B adlı iki dev moleküler buluttan oluşur ve 1.000 ile 1.400 ışık yılı arasında bir uzaklıktadır; yüzlerce ışık yılı genişliğindedir. Orion Bulutsusu (M42) Orion A'nın, Atbaşı ve komşusu Alev Bulutsusu ise Orion B'nin parçasıdır.
Alev Bulutsusu (NGC 2024), Alnitak'ın hemen yanında görünen bir yayılım bulutsusudur ve yaklaşık 1.350 ışık yılı uzaktadır. İçinde, yoğun toz arkasında gizli genç bir yıldız kümesi vardır; bu yüzden kızılötesinde incelenmesi daha verimlidir. Alnitak'ın kendisi ise çoklu bir sistemdir: en parlak üyesi O türünde mavi bir süperdevdir ve görünür parlaklığı yaklaşık +2'dir. Gökyüzünde bu üç nesne, yani Alnitak, Alev ve Atbaşı, bir arada fotoğraflanır.
Teleskopların gözünden Atbaşı
Atbaşı, uzay teleskoplarının en sevdiği hedeflerden biridir. Hubble Uzay Teleskobu bulutsuyu iki kez yıl dönümü görüntüsü olarak çekti: yörüngedeki 11. yılında ve 19 Nisan 2013'te 23. yılında. 2013 görüntüsü kızılötesi ışıkta çekilmişti. Kızılötesi, tozun içinden geçebildiği için görünür ışıkta saklı kalan yapıları ortaya çıkardı; bulutsu görünür ışıktaki sert silüetinden çok farklı, gevrek ve ince kıvrımlı bir yapı olarak göründü.
Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Euclid teleskobu 7 Kasım 2023'te yayımladığı görüntüyle, tek gözlemle çok geniş ve keskin bir bölgeyi yakalayabildiğini gösterdi. ESA'ya göre görüntü yaklaşık bir saatlik gözlemle elde edildi ve Atbaşı, Dünya'ya en yakın dev yıldız oluşum bölgesi olarak tanımlandı.
James Webb Uzay Teleskobu ise 29 Nisan 2024'te bulutsunun şimdiye kadarki en keskin kızılötesi görüntülerini yayımladı. Webb'in MIRI ve NIRCam cihazlarıyla çekilen görüntüler, bulutsunun aydınlanan üst kenarına odaklanıyor. Atbaşı, bir fotodisosiyasyon bölgesi (PDR) örneğidir: genç ve kütleli yıldızların morötesi ışığının, tam iyonlaşmış gazla yıldızların doğduğu soğuk bulutlar arasındaki sıcak, çoğunlukla nötr gaz ve tozu ısıttığı bölge. Bulutsu bize neredeyse tam yandan baktığı ve yakın olduğu için, bu işlemlerin fiziğini ve kimyasını incelemek için en iyi nesnelerden sayılıyor. Webb ayrıca PDR cephesine dik uzanan çizgisel yapılar buldu; bunlar, bulutsunun ışıkla buharlaşan akışına sürüklenen toz parçacıkları ve iyonlaşmış gazdan oluşuyor. Çalışma, K. Misselt (Arizona Üniversitesi) başkanlığındaki Webb programıyla elde edilen verilere dayanıyor ve A. Abergel ile ekibi tarafından Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanmak üzere kabul edilmişti.


Verileri göster
| Keşif | 1888 |
|---|---|
| Uzaklık | ~1.300-1.400 ışık yılı |
| Arka plandaki IC 434 | ~1.260 ışık yılı |
| Kalan ömür | ~5 milyon yıl |
| Webb görüntüsü | 29 Nisan 2024 |
Efsanesi ve kültürdeki yeri
Atbaşı Bulutsusu'nun eski bir efsanesi yoktur; çıplak gözle görülmediği için eski uygarlıkların onu göğe yerleştirdiği bildiğimiz bir anlatı yoktur. Adı da bir hikâyeden değil, bir benzetmeden gelir. Yine de bulunduğu yer köklü bir mitolojiye sahiptir: Yunan mitolojisinde Orion, deniz tanrısı Poseidon'un oğlu olan dev bir avcıdır ve Toprak Ana Gaia'nın gönderdiği akrep yüzünden öldüğü anlatılır. Avcı'nın mitolojisini ve farklı kültürlerdeki adlarını Avcı takımyıldızı maddesinde anlattık. Türk ya da Anadolu gök anlatılarında bu bulutsuya özgü bir hikâye doğrulayamadığımız için burada yer vermiyoruz.
Atbaşı, bilimkurguda da yer bulmuştur. Isaac Asimov'un 1951 tarihli The Stars, Like Dust romanında iki karakter, bulutsunun adının nereden geldiğini tartışır: biri at başına benzediği için, öteki ise ona girmiş ilk insan olduğu varsayılan "Horace Hedd" yüzünden. Kitabı Toz Gibi Yıldızlar sayfamızda ayrıca ele aldık.
İlginç bilgiler
- Atbaşı'nın keşfi, bir gökbilimcinin teleskoptan göz atmasıyla değil, Harvard'daki bir fotoğraf plağının incelenmesiyle yapıldı.
- Işığın bulutsudan bize ulaşması yaklaşık 1.300-1.400 yıl sürer: bugün gördüğümüz at başı, ışık yılı hesabıyla yaklaşık 1.300-1.400 yıl önceki halidir.
- Siyah görünen nesne gerçekte hiç "boş" değildir; içinde yıldız doğmaktadır.
- ESA, Atbaşı'nı gökyüzümüzün en ayırt edici nesnelerinden biri olarak tanımlar.
- Webb, bulutsunun aydınlanan kenarındaki küçük ölçekli yapıları ilk kez bu kadar ayrıntılı gösterdi.
Kısaca
- Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33), Avcı takımyıldızında Alnitak'ın güneyinde, yaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı uzaktaki karanlık bir bulutsudur.
- Williamina Fleming tarafından 1888'de Harvard'daki bir fotoğraf plağında keşfedildi; siluetini arkasındaki parlak IC 434 bulutsusu oluşturur.
- Bulut, Orion B moleküler bulutunun uzantısıdır ve içinde düşük kütleli yıldızlar doğmaktadır; sütunun yaklaşık beş milyon yıl sonra dağılacağı tahmin ediliyor.
- Çıplak gözle görülmez; Türkiye'den en iyi Aralık sonu-Mart arası akşam saatlerinde, çok karanlık gökyüzünde aranır.
- Hubble, Euclid ve Webb tarafından görüntülenmiştir; Webb 2024'te bulutsunun aydınlanan kenarını kızılötesinde o güne dek en keskin haliyle görüntüledi.
Aynı türdenTümü →
Karina Bulutsusu (NGC 3372) nedir? Eta Carinae'nin yuvası ve Webb'in Kozmik Uçurumlar'ıKarina (Carina) takımyıldızı, güney gökyüzüYaklaşık 7.500-8.500 ışık yılı
M78 yansıma bulutsusu (Messier 78, NGC 2068) nedir? Avcı'daki mavi toz bulutuAvcı (Orion) takımyıldızı; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı
Küçük Halter Bulutsusu (M76) nedir? Perseus'taki sönük gezegenimsi bulutsuPerseus (Kahraman) takımyıldızı
Baykuş Bulutsusu (M97) nedir? Büyükayı'daki baykuş yüzlü gezegenimsi bulutsuBüyükayı takımyıldızı
Halter Bulutsusu (M27) nedir? Tilkicik'teki ilk keşfedilen gezegenimsi bulutsuTilkicik (Vulpecula) takımyıldızıYaklaşık 1.200 ışık yılı
Omega Bulutsusu (M17) nedir? Yay'daki Kuğu Bulutsusu'nun hikâyesiYay (Sagittarius) takımyıldızı
















