21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Zooniverse nedir? Galaxy Zoo'dan doğan yurttaş bilimi platformu ve nasıl katılınır

Zooniverse, galaksi sınıflandırmaktan ötegezegen aramaya kadar gerçek araştırmalara tarayıcıdan katılmanızı sağlayan yurttaş bilimi platformudur; Galaxy Zoo ile doğdu.

Türü
Yazılım
Bulunduğu yer
Web tarayıcısı (işletim sisteminden bağımsız); bazı proje türleri için iOS ve Android uygulaması
Keşif
Galaxy Zoo ile Temmuz 2007'de başladı; Zooniverse adıyla 12 Aralık 2009'da açıldı; arka uç kodu Apache-2.0 lisanslı

Zooniverse, bilim insanlarının elindeki devasa görüntü ve veri yığınlarını gönüllülerle birlikte çözmek için kurulmuş, web tarayıcısından kullanılan bir yurttaş bilimi platformudur. Gökyüzü fotoğraflarına bakıp galaksi türünü seçersiniz, yıldız parlaklık grafiklerinde gezegen izi ararsınız; yüz binlerce kişinin ortak cevabı da bir araştırmanın verisine dönüşür. Platform 12 Aralık 2009'da açıldı ve çıkış noktası, Temmuz 2007'de başlayan Galaxy Zoo projesidir.

Zooniverse ne işe yarar?

Modern gözlemevleri insanın bakıp değerlendirebileceğinden çok daha fazla görüntü üretiyor. Bilgisayar programları bu işin büyük kısmını yapabilir, ama alışılmadık bir şekli, hiç beklenmeyen bir cismi ya da makinenin kafasını karıştıran bir deseni fark etmekte insan gözü hâlâ çok iyidir. Zooniverse bu fikre dayanır: her görüntüyü birden fazla gönüllüye gösterir, cevapları karşılaştırır. Zooniverse'in sıkça sorulan sorular sayfasına göre proje ekipleri her görüntü için gelen birden çok cevabı birleştirerek tek bir "son" yanıt çıkarır; yani birkaç yanlış tıklama sonucu bozmaz.

Platformun kendini tanıtışı da aynı noktayı vurgular: katılmak için özel bir geçmişe, eğitime ya da uzmanlığa ihtiyaç yoktur. Her projede kısa bir öğretici, örnek görüntülerin yer aldığı bir alan rehberi ve gönüllülerin birbirleriyle ve araştırma ekibiyle konuşabildiği tartışma panoları (Talk) bulunur.

Konular yalnız astronomiyle sınırlı değil. Zooniverse'in proje listesinde kamera tuzağı fotoğraflarından yaban hayatı sayma, eski el yazmalarının çevirisi, iklim kayıtları gibi pek çok alan görülür. Bu madde uzay ve astronomi projelerine odaklanıyor.

Kim geliştirdi, ne zamandan beri var?

Platformun sahibi Citizen Science Alliance'tır; Chicago'daki Adler Planetaryumu, Oxford Üniversitesi ve Minnesota Üniversitesi ortak kurumlar arasında yer alır. Zooniverse'in kendi tanıtım sayfası da işletmeci kurumlar olarak bu üç kurumu sayar.

Hikâye Galaxy Zoo ile başlar. Oxford Üniversitesi'nde astrofizikçi olan Kevin Schawinski ve Chris Lintott, Sloan Dijital Gökyüzü Taraması'nın (SDSS) kataloğundaki yaklaşık 900 bin galaksiyi şekline göre sınıflandırmak istiyordu. Tek tek bakmak yıllar sürecek bir işti. Galaxy Zoo, bu işi halka açtı. Ekip 20-30 bin kişinin katılmasını umuyordu; ilk yaklaşık 175 günde 100 binden fazla gönüllü 40 milyonu aşkın sınıflandırma yaptı ve her galaksi ortalama 38 kez değerlendirildi. Bu başarının ardından aynı altyapı başka projeler için genelleştirildi ve 12 Aralık 2009'da Zooniverse adıyla yeni bir çatı kuruldu. Ekibin kurucularından Chris Lintott, platformun baş araştırmacılığını 15 yılı aşkın süre yürüttü; Eylül 2023'ten beri bu görevi Laura Trouille sürdürüyor. 2019'da yayımladığı The Crowd and the Cosmos adlı kitabı da Zooniverse'in öyküsünü anlatır.

Zooniverse'in kısa tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
2007Galaxy Zoo başladı (Temmuz)
2009Zooniverse açıldı (12 Aralık)
2010Planet Hunters (16 Aralık)
2012Snapshot Serengeti (11 Aralık)
2018Planet Hunters TESS (6 Aralık)

Galaxy Zoo: gönüllülerin bulduğu şeyler

Galaxy Zoo'nun bilimsel getirisi, platformun neden ciddiye alındığını gösterir. Temmuz 2017'ye kadar proje 15 farklı sürümde 125 milyon galaksi sınıflandırması ve 60 hakemli makale üretmişti. Gönüllü sınıflandırmaları, ilginç sonuçlara götürdü: sarmal galaksilerin kümelerin kenarlarında bir bölümünün kırmızı olduğu, mavi renkli eliptik galaksilerin gerçekten var olduğu bu verilerle gösterildi. Önceden eliptik galaksilerin hep kırmızı olduğu düşünülüyordu.

En ünlü keşif ise Hanny'nin Voorwerp'idir. 2007'de Hollandalı öğretmen Hanny van Arkel, galaksi fotoğraflarına bakarken sarmal galaksi IC 2497'nin yanında tuhaf yeşil bir bulut fark etti. NASA'nın Hubble görüntüsünün açıklamasına göre bu, galaksiye yaklaşık 650 milyon ışık yılı uzaklıktaki, Samanyolu büyüklüğünde bir gaz bulutudur; yeşil rengi parlayan oksijenden gelir. Bulut, galaksinin merkezindeki bir kuasarın (kara delikle beslenen çok parlak çekirdek) ışık huzmesiyle aydınlanmıştır; kuasar yaklaşık 200 bin yıl önce sönmüş olabilir. Gönüllülerin forum tartışmalarından çıkan bir başka sürpriz de "Yeşil Bezelye" galaksileriydi. Galaxy Zoo ve ardından gelen sürümler hakkında daha geniş bir çerçeve için galaksiler sayfasına, galaksi sayısı sorusu için Evrende kaç galaksi var? yazısına bakabilirsiniz.

Galaxy Zoo 2 (Şubat 2009-Nisan 2010) yaklaşık 250 bin en parlak SDSS galaksisini daha ayrıntılı seçeneklerle inceledi ve yaklaşık 60 milyon sınıflandırmayla kapandı. Galaxy Zoo Hubble ise Nisan 2010'dan Eylül 2012'ye kadar Hubble gözlemlerini kullandı. Bugün projenin güncel sürümü, NSF-DOE Vera C. Rubin Gözlemevi'nin ilk verilerinden görüntüler gösteriyor.

Planet Hunters ve Planet Hunters TESS

Zooniverse'in ikinci büyük astronomi başarısı, ötegezegen avıdır. Planet Hunters 16 Aralık 2010'da, Yale Üniversitesi'nden Debra Fischer'ın öncülüğünde, NASA'nın Kepler uzay teleskobunun verileriyle başladı. Gönüllüler, yıldız parlaklığının zamana göre grafiği olan ışık eğrilerinde bir gezegen geçişine benzeyen küçük parlaklık düşüşleri arıyordu. Yöntemin ayrıntıları için ötegezegenler nasıl bulunur sayfasına, teleskopun kendisi için Kepler Uzay Teleskobu sayfasına bakılabilir. Ekim 2012'de duyurulan PH1b (Kepler-64b), dört yıldızlı bir sistemde ikili yıldızın çevresinde dolanan, yani bir circumbinary gezegen olarak bulunan ilk örnektir.

Planet Hunters TESS, 6 Aralık 2018'de NASA'nın TESS uydusunun verileriyle yeniden başladı; yürütücüsü Nora Eisner'dir. Mart 2023'e kadar projeden 284 ötegezegen adayı ve 15 doğrulanmış ötegezegen çıktığı bildiriliyor; 2020'de bulunan Satürn boyutundaki TOI-813 b bunlardan biridir. TESS ve Kepler verilerini kendi başınıza indirmek isterseniz MAST arşivi yazısı yol gösterir. Bu proje için Zooniverse şu anda Türkçe arayüz sunmuyor; İngilizce, Fransızca, İspanyolca, Japonca ve İtalyanca seçenekleri vardır.

Diğer astronomi projeleri

Zooniverse'in astronomi tarafı galaksi ve gezegenlerle bitmez. Gravity Spy, LIGO gravitasyonel dalga dedektörlerinin verisindeki "glitch" denen kısa gürültü patlamalarını sınıflandırıyor; dedektörün gerçek sinyalleri bu gürültüden ayırması gerekir (ilk doğrudan algılama için GW150914 sayfası). Projenin kendi sayfasına göre gönüllüler birkaç yeni glitch türü tanımladı. Planet Four, Mars'ın güney kutbundaki mevsimsel yelpaze ve lekeleri HiRISE görüntülerinde işaretletiyor. Black Hole Hunters, Samanyolu'nda gizlenen kara delikleri arıyor (kara delikler). Rubin Comet Catchers ise Rubin Gözlemevi'nin LSST taramasında soluk kuyruk ya da koma gösteren, yani aktif olan küçük cisimleri, olası kuyruklu yıldızları arıyor.

Türkçe projeler ve dil desteği

Zooniverse'in genel arayüzü ve çoğu proje İngilizcedir. Projelerin çeviri dilleri her proje için ayrı tanımlanır. 16 Kasım 2026'da Zooniverse'in herkese açık proje listesini sorguladığımızda, yayında olan 67 projeden yalnızca üçünde Türkçe (tr) dil seçeneği görünüyordu:

  • Rubin Comet Catchers: Rubin Gözlemevi görüntülerinde aktif küçük cisim, yani kuyruklu yıldız arayışı; 30 Haziran 2025'te başladı. Dokuz dilde sunuluyor.
  • Black Hole Hunters: Samanyolu'ndaki gizli kara delikleri arayan proje; 2021'de başladı.
  • Kilonova Seekers: Kuzey yarım kürede La Palma'daki, güney yarım kürede Avustralya'daki GOTO teleskoplarından gelen, kilonova adı verilen patlamaların izlerini (kilonova) neredeyse gerçek zamanlı arıyor; veriler 15 dakikada bir yenileniyor. Mobil uyumlu da olduğu için telefondan denenebilir.

Listeler değişebilir; yeni çeviriler eklenir, projeler kapanır. Türkçe seçeneğini bulmak için proje sayfasındaki dil menüsüne bakmanız yeterlidir. Türkçesi olmayan projelerde de görevler genellikle işaret koymak, sınıf seçmek gibi basit adımlardan oluşur, bu yüzden bir öğretici ve alan rehberi ile İngilizce bilgisi sınırlı kişiler de ilerleyebilir.

Yazılım olarak Zooniverse: nasıl çalışır, kimin işine yarar?

Zooniverse indirilen bir masaüstü programı değil, tarayıcıda çalışan bir web sitesidir. İşletim sistemi fark etmez; Zooniverse'in tanıtımına göre sitenin yanı sıra iOS ve Android uygulamaları da vardır, ancak bunlar yalnızca bazı proje türlerini destekler. Sitenin SSS sayfasına göre en güncel tarayıcıların son iki sürümü desteklenir. Zooniverse'in sayfalarında katılım için bir ücret ya da abonelik tanımlanmıyor.

Altyapı açık kaynaklıdır: GitHub'daki Zooniverse organizasyonu 376 depo barındırıyor; temel API (Panoptes, Ruby ile yazılmış) ve yeni ön yüz (JavaScript) Apache-2.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Bu, araştırmacıların kendi projelerini kurmasını kolaylaştırır: Project Builder aracıyla hesabı olan herkes yazılım bilmeden bir proje oluşturup onaya gönderebilir.

Kimin işine yarar?

  • Öğrenciler ve öğretmenler: Gerçek verilere dokunma, ışık eğrisi okuma ve galaksi türlerini ayırma alıştırması yapma fırsatı. Üstelik sonuçlar gerçek bir makalenin verisine girer.
  • Amatör gökbilimciler: Aletleri olmadan da bilimsel araştırmaya katkı vermenin yolu. Gözlem yapmak isteyenler için gökyüzü programları vardır (aşağıda); Zooniverse ise gökyüzünden gelmiş hazır verilerle ilgilenir.
  • Araştırmacılar: Büyük veri setlerini sınıflandırma ya da makine öğrenmesi için etiketli eğitim verisi üretme aracı olarak.

Benzer programlardan farkı

Gökyüzü programlarıyla karıştırılmasın: Stellarium gökyüzünü simüle eder, ESASky ve WorldWide Telescope arşiv görüntülerini gezdirir, Astropy ise veriyi kendiniz işlemek içindir. Bu araçlarda siz bakıp keşfeden kişisiniz, bilimsel bir araştırma ekibine veri üretmezsiniz. Zooniverse'te ise görevi bir araştırma ekibi tanımlar, sınıflandırmanız o ekibin analizine girer. Fark, "gökyüzünü gezmek" ile "gökyüzüne katkı vermek" arasındadır. Burada bilgisayarınızın işlemci gücü değil, gözünüz ve yargınız kullanılır. NASA'nın yurttaş bilimi programına dair güncel gelişmeleri NASA 19 yeni yurttaş bilimi projesi seçti haberinde okuyabilirsiniz.

Nasıl başlanır? Herkes nasıl katılır?

  1. Zooniverse'in Projeler sayfasını açıp astronomi kategorisinden ilginizi çeken bir proje seçin; Türkçe arıyorsanız yukarıdaki üç projeyle başlayın.
  2. Öğreticiyi bir kez geçin, alan rehberini açık tutun. Emin olmadığınız bir görüntüde tahmin yürütmeniz sorun değildir; aynı görüntüyü başkaları da görecektir.
  3. Proje tartışma panolarında soru sorabilir, ilginç bulduğunuz görüntüleri paylaşabilirsiniz. Galaxy Zoo'daki Yeşil Bezelye galaksileri gibi sürprizler, gönüllülerin forum tartışmalarından çıktı.
  4. Dilediğiniz sıklıkta dönün. Gönüllü sayısı Mart 2025'e gelindiğinde 2,7 milyonu aşmıştı ve platformun verilerinden 450'den fazla hakemli yayın çıktı.

Kısaca

  • Zooniverse, tarayıcıdan kullanılan, gerçek araştırmalar için gönüllü sınıflandırması toplayan bir yurttaş bilimi platformudur; 12 Aralık 2009'da açıldı.
  • Galaxy Zoo'dan doğdu: Temmuz 2007'de başlayan proje ilk yaklaşık 175 günde 40 milyondan fazla sınıflandırma topladı ve Hanny'nin Voorwerp'i gibi keşiflere kapı açtı.
  • Planet Hunters ve Planet Hunters TESS, ışık eğrilerini taramayı gönüllülere açarak ötegezegen keşiflerine katkı sağladı.
  • Platform çoğunlukla İngilizcedir; 16 Kasım 2026'da yalnızca Rubin Comet Catchers, Black Hole Hunters ve Kilonova Seekers Türkçe seçeneği sunuyordu.
  • Kayıt ve katılım için özel bilgi gerekmez; kodu Apache-2.0 lisansıyla açıktır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar