SAOImage DS9 nedir? FITS görüntülerini açan ücretsiz astronomi programı
DS9, astronomik FITS görüntülerini ve tablolarını açıp inceleyen, Smithsonian Astrofizik Gözlemevi'nin geliştirdiği ücretsiz programdır; tarihçesi, sistemleri ve ilk adımlar.
- Türü
- Yazılım
- Bulunduğu yer
- Harvard–Smithsonian Astrofizik Merkezi (ABD)
- Keşif
- İlk sürümler 1999'da yayımlandı
SAOImage DS9, astronomik görüntüleri ve veri tablolarını ekranda açıp inceleyen, ölçen ve işaretleyen ücretsiz bir görüntü ve veri görselleştirme programıdır. Smithsonian Astrofizik Gözlemevi (SAO) çevresinde geliştirilir; bugün en çok FITS dosyalarını açmak için kullanılır. Çalışması için kurulum gerekmez, Linux, macOS ve Windows sürümleri vardır ve geliştirmesinin tamamı Chandra X-ışını Merkezi (CXC) tarafından finanse edilir. Kısa adı çoğu yerde yalnızca DS9 diye geçer.

DS9 ne işe yarar?
Bir teleskopun kaydettiği veri sıradan bir fotoğraf dosyası değildir. Her pikselin değeri bir ışık miktarını ya da sayım sonucunu temsil eder ve dosya, bu piksellerin gökyüzünde nereye denk geldiğini de içerir. Sıradan bir resim görüntüleyici bu dosyayı ya hiç açamaz ya da bilimsel anlamını yok eden bir resme çevirir. DS9 ise dosyayı olduğu gibi okur ve kullanıcıya şunları sağlar:
- Parlaklık ölçeğini ayarlamak: Aynı veri, farklı ölçek algoritmalarıyla ve farklı renk haritalarıyla bambaşka görünür. Sönük bir bulutsuyu ya da parlak bir çekirdeğin çevresini görmek için ölçek değiştirilir.
- Birden çok görüntüyü karşılaştırmak: Birden fazla çerçeve (frame) yan yana dizilebilir, mozaik yapılabilir ya da aralarında hızlıca geçiş (blinking) yapılabilir. Aynı bölgenin iki farklı dalga boyundaki görüntüsünü karşılaştırmanın klasik yolu budur.
- Bölge (region) çizmek: Görüntü üzerine daire, elips, çokgen gibi geometrik işaretler konur; bu işaretler bir bölgenin istatistiğini almak için de kullanılır. Güncel sürümde işaretlenen bölgelerin toplamı, alanı, en küçük ve en büyük değeri ile ağırlık merkezi bildirilir.
- Konum okumak: Fare imleci bir pikselin üzerindeyken program hem piksel koordinatını hem de gökyüzündeki konumu (dünya koordinat sistemi, WCS) gösterir. Çeşitli koordinat sistemleri arasında geçiş yapılabilir.
- Üç renkli görüntü kurmak: Farklı süzgeçlerle alınmış veriler kırmızı, yeşil ve mavi kanallara atanarak renkli görüntü oluşturulur.
Program ayrıca FITS dosyalarındaki ikili tabloları açar, kontur çizgileri çıkarır, FTP ve HTTP üzerinden dosya alır ve kataloglarla görüntü sunucularına bağlanabilir.
FITS nedir, DS9 neden FITS ile anılır?
FITS (Flexible Image Transport System), astronomide en yaygın kullanılan dosya biçimidir. İlk kez 1981'de standartlaştırıldı; en son sürümü (4.0) 2016'da onaylandı. Biçim, sayı dizilerini (örneğin iki boyutlu bir görüntüyü) ya da tabloları saklar; piksel değerlerinin yanında insan tarafından okunabilir bir başlıkta gözlemin kaynağı, boyutları ve koordinat bilgisi gibi üst veriler tutulur. Geriye dönük uyumluluk ilkesi nedeniyle onlarca yıl önceki bir dosya bugün de açılabilir.
DS9, hem FITS görüntülerini hem de FITS ikili tablolarını destekler. DS9'un kılavuzu, FITS olay dosyalarının işlenmesini ve verinin "binning" (gruplama) ile görüntüye çevrilmesini ayrı bölümlerde anlatır; menü çubuğundaki Bin menüsü bu iş içindir.
Kim geliştirdi, ne zamandan beri var?
Hikâye DS9'dan önce başlar. Projenin kendi sitesindeki anlatıma göre SAOImage'i 1990'da Mike Van Hilst, Eric Mandel'in yönetiminde Harvard Üniversitesi'ndeki Astrofizik Merkezi'nde (CfA) geliştirdi. SAOImage önce X10 için yazıldı, sonra X11'e uyarlandı; kamuya açık ilk X11 uygulamalarından biriydi. Harvard–Smithsonian Astrofizik Merkezi'nin kendi tarihçesi ise SAO'nun SAOImage üzerinde 1986'da çalışmaya başladığını söyler; iki kaynak arasındaki bu yıl farkı, "geliştirme" ile "dağıtıma açılma" tarihlerinin farklı alınmasından kaynaklanıyor olabilir, ama bunu doğrulayamadım.
1990'ların ortasında Eric Mandel, Star Trek: The Next Generation dizisinden esinlenerek SAOtng (SAOImage, The Next Generation) adlı bir sürüm geliştirdi. SAOtng, IRAF'ın XIMTOOL grafik kitaplıklarına ve Tcl dilini temel alıyordu; yeni arayüz fikirlerini ve dış analiz programlarının DS9'u komutla yönetmesini sağlayan XPA (X Public Access) mekanizmasını getirdi. Bu sayede program bir kabuk betiğinden ya da başka bir uygulamadan yönetilebiliyordu.
1998'de William Joye, Mandel'le birlikte çalışarak SAOtng'nin tümüyle yeniden yazılmasına başladı. Proje NASA'nın Uygulamalı Bilgi Sistemleri Araştırma Programı (Applied Information Systems Research Program) tarafından "Astronomik Görüntü Gösteriminde Gelecek Yönelimler" başlığıyla desteklendi. Ekip yeni projeye şaka olarak Deep Space 9 yani DS9 dedi (yine bir Star Trek göndermesi) ve ad kaldı. İlk DS9 sürümleri 1999'da yayımlandı. Programı tanıtan temel makale, Joye ve Mandel'in 2003'te yayımlanan çalışmasıdır; yazılım Astrofizik Kaynak Kodu Kütüphanesi'nde (ASCL) de kayıtlıdır.

Verileri göster
| 1990 | SAOImage geliştirildi |
|---|---|
| 1998 | DS9 için yeniden yazım başladı |
| 1999 | İlk DS9 sürümleri |
| 2003 | Joye ve Mandel'in tanıtım makalesi |
| 2026 | Sürüm 8.8.1 (5 Kasım) |
Ücretli mi, açık kaynak mı, hangi sistemlerde çalışır?
DS9 ücretsiz indirilir. Resmî sitesi, yazılımın "kısmen GNU Genel Kamu Lisansı sürüm 3 (GPLv3) ile" lisanslandığını belirtir; kaynak kodu GitHub'da açık durur ve depoda GPL-3.0 lisansı yer alır. Yani öğrenci de araştırmacı da bedel ödemeden kullanabilir. Programı bir yayında kullanırsanız, projenin istediği biçimde anmanız beklenir: sitede önerilen teşekkür cümlesi ve atıf bilgileri vardır.
İndirme sayfasına göre:
- Linux: Debian, Ubuntu (24.04 ve 26.04), Fedora, CentOS Stream, openSUSE, Arch ve Manjaro, Rocky Linux için hazır paketler; hem Intel hem ARM64 sürümleri. Ayrıca Flatpak olarak da dağıtılır.
- macOS: macOS 12 ve sonrası için hem Intel hem Apple Silicon işlemcilerde çalışan "universal" ikili. İki ayrı sürüm vardır: yerel arayüzlü Aqua uygulaması ve XQuartz isteyen X11 sürümü. Komut satırı seçenekleri gerekiyorsa X11 sürümü önerilir.
- Windows: 64 bit sürüm.
Program bağımsız bir uygulamadır; kurulum ya da ek destek dosyası gerektirmez. Güncel sürüm 8.8.1'dir ve 5 Kasım 2026'da yayımlanmıştır. Proje yılda bir ana sürüm çıkarır; iki ana sürüm arasında b1, b2 gibi beta sürümleri indirilebilir.
Türkçe desteği var mı?
Resmî kaynaklarda Türkçe arayüz ya da Türkçe belge belirtilmiyor; kullandığım kılavuz ve menüler İngilizcedir. Başlangıçta menü adlarını ezberlemek (File, Frame, Scale, Color, Region, WCS, Analysis) yeterli olur.
Kimin işine yarar?
- Öğrenciler: Bir astronomi dersinde ya da bitirme çalışmasında gerçek veriyle çalışmanın en kolay yolu DS9'dur; ders notundaki bir görüntüyü açıp parlaklık ve renk ölçeğini değiştirmek bile FITS'in bir fotoğraftan neden farklı olduğunu gösterir.
- Amatör gökbilimciler: Astrofotoğraf verisini FITS olarak kaydeden kamera ve yazılım kullananlar, ham karelerini kontrol etmek için DS9'dan yararlanabilir. Yığma işlemi ve ekipman için astrofotoğrafta yığma ve ekipman rehberi sayfalarına bakılabilir.
- Araştırmacılar: Proje sitesi, popülerliğinin beklenenin çok ötesine geçtiğini söyler; Harvard–Smithsonian Astrofizik Merkezi'nin tarihçesi ise DS9'u dünyada en çok kullanılan astronomik FITS görüntü görüntüleyicisi olarak niteler. Bu "en yaygın" ifadesi kurumun kendi değerlendirmesidir, bağımsız bir sayım değildir.
Chandra ve diğer gözlemevlerinin verisiyle kullanımı
DS9'un finansmanı Chandra X-ışını Merkezi'nden geldiği için Chandra verisiyle bağı güçlüdür. Merkez, NASA'nın Chandra gözlemevinin bilim operasyonlarını yürüten birimdir. Chandra'nın ACIS görüntüleyicisiyle çekilen bir görüntüde olduğu gibi X-ışını verisi de aynı araçta incelenir: NASA'nın ilk Chandra görüntüsü olan Kassiopeia A süpernova kalıntısında kırmızı, yeşil ve mavi bölgeler düşük, orta ve yüksek enerjili X-ışınlarının en yoğun olduğu yerleri gösterir; bu türden üç kanallı bir birleşimi DS9'daki RGB çerçevesiyle kurmak mümkündür.

İndirme sayfası, Chandra'nın veri işleme yazılımı CIAO'nun görevlerini DS9'un "Analysis" menüsüne bağlayan DAX (Ds9 Analysis eXtensions) paketini de tanıtır. DAX ile düzgünleştirme gibi görüntü işlemleri, net sayım ve akı hesapları, kaynak bulma, spektrum ve görüntü modelleme gibi işler grafik arayüzden yapılabilir.
Program Chandra'ya özel değildir. Resmî site, 8.8.1 sürümünün ana yeniliğini anlatırken Webb'in NIRCam kamerasıyla altı ya da sekiz süzgeçle gözlenmiş bir alanı örnek verir; yani James Webb Uzay Teleskobu verisi de aynı yazılımla incelenir. FITS biçimindeki başka gözlemevi verileri de aynı şekilde açılabilir; dosyanın başlığındaki koordinat bilgisini okumak programın işidir.
Betik ve otomasyon: XPA, SAMP ve Python
DS9'un güçlü yanlarından biri, fareyle kullanılmanın yanında dışarıdan komutla yönetilebilmesidir. Resmî tanıma göre program "XPA ve SAMP üzerinden yapılandırılabilir ve genişletilebilir"; yani başka bir program ya da betik ona dosya gönderebilir, ölçeği değiştirebilir, bölge çizdirebilir ve ekrandaki durumu geri okuyabilir.
İndirme sayfasında iki Python modülü listelenir: pyds9 (XPA üzerinden) ve ds9samp (SAMP üzerinden). Bunlar veriyi ve ayarları DS9'a göndermeyi, DS9'dan geri almayı sağlar. Sitede ayrıca DS9 ile Astropy birlikte kullanımını anlatan bir sayfa vardır. Bu tür otomasyon, yüzlerce görüntüyü tek tek elle açmak yerine bir betikle taramak isteyen araştırmacılar için önemlidir.
8.8.1 sürümüyle gelen yenilikler
Resmî sitenin anlattığına göre güncel sürümün başlıca yeniliği çok renkli çerçevelerdir. Yirmi yıl boyunca kullanıcılar üç renkli görüntüleri RGB çerçevesinin kırmızı, yeşil ve mavi kanallarına veri atayarak kurdu. Yeni çerçeve türü, üç kanal sınırını kaldırır: bir çerçeve artık istenen sayıda renk katmanı tutabilir ve her katmanın rengi, saydamlığı, sırası ve harmanlama kipi ayrı ayarlanır. Diğer yenilikler arasında şunlar var:
- Katalog yap (Make Catalog): Çerçevedeki bütün bölgelerin istatistiğini tek seferde bir katalog tablosuna döker; tablo sıralanabilir, süzülebilir, grafiğe dökülebilir ve bölgeler değiştikçe kendini günceller.
- 3B yüzey: İki boyutlu bir bölgedeki pikselleri üç boyutlu bir veri küpüne çevirir.
- Yer imleri, kısmi Healpix ve MOC: Görüntüdeki bir konum yakınlaştırma ve dönüşüyle birlikte kaydedilebilir; Healpix desteği kısmi görüntüleri ve çok düzeyli kapsama (MOC) haritalarını da içerir.
- PDF dışa aktarma ve Sanal Gözlemevi (VO) SIA bütünleşmesi.
Benzer programlarla farkı
DS9'u benzerlerinden ayıran, görüntü incelemeye odaklanmış bağımsız bir uygulama olmasıdır:
- Astropy: Bir program değil, Python kütüphanesidir; analizi kendi kodunuzda yaparsınız. DS9 ise o analizin sonucunu gözle görüp denetleyeceğiniz penceredir. İkisi birlikte kullanılır.
- Aladin: Strasbourg Astronomi Veri Merkezi'nin (CDS) geliştirdiği, 1999'da oluşturulan, GNU GPL v3 ile dağıtılan etkileşimli bir gökyüzü atlasıdır; görüntülerin üzerine katalog kayıtlarını bindirir ve SIMBAD ile VizieR gibi hizmetlere bağlanır. Ağırlığı Sanal Gözlemevi ve katalog tarafındadır.
- TOPCAT: Tablo verisini görüntüleyen ve düzenleyen bir araçtır; görüntü değil katalog odaklıdır.
- IRAF: Görüntü ve tayfların kalibrasyonunu ve indirgemesini yapan bir yazılım paketidir. IRAF'ın görüntü sunucusu olarak en bilinen iki program, SAO'nun DS9'u ve NOAO'nun ximtool'udur.
- Stellarium ve KStars: Gökyüzünü simüle edip kullanıcıya hazır bir harita sunarlar. DS9 ise hazır gökyüzü göstermez; ona verdiğiniz FITS dosyasını gösterir.
Nasıl başlanır?
- Resmî indirme sayfasından işletim sisteminize uygun paketi indirin. macOS'ta "tanınmayan geliştirici" ya da "hasarlı uygulama" uyarısı çıkabilir; sayfada bunun için verilen komut vardır.
- Bir FITS dosyası edinin. Gözlemevlerinin herkese açık arşivlerindeki gözlemler FITS olarak yayımlanır; bunlardan küçük bir görüntü ile başlamak iyi olur.
- File menüsünden dosyayı açın. Scale ve Color menülerinden ölçek algoritmasını ve renk haritasını değiştirip aynı verinin nasıl farklı göründüğünü deneyin.
- Region menüsünden bir daire ya da elips çizip istatistiğini okuyun; imleci piksellerin üzerinde gezdirip WCS koordinatını izleyin.
- Ardından kılavuzun adım adım anlatan bölümlerine geçin. Sorularınız için sitenin yardım masası (HelpDesk) vardır.
Kısaca
- DS9, astronomik FITS görüntülerini ve tablolarını açıp inceleyen, ölçen ve işaretleyen ücretsiz bir programdır.
- SAOImage'in torunudur; Smithsonian Astrofizik Gözlemevi'nde geliştirilir, ilk sürümleri 1999'da yayımlandı ve geliştirmesi tümüyle Chandra X-ışını Merkezi tarafından finanse edilir.
- Linux, macOS ve Windows'ta çalışır; kısmen GPLv3 lisanslıdır, kaynak kodu GitHub'dadır. Arayüzü ve belgeleri İngilizcedir.
- Bölge çizme, koordinat okuma, çok çerçeveli karşılaştırma ve RGB birleşimi gibi temel işleri yapar; XPA, SAMP ve Python modülleriyle betikten yönetilebilir.
- Öğrenci için FITS'e ilk adım, amatör için ham veri denetimi, araştırmacı için Chandra, Webb ve benzeri verinin hızlı incelemesi sunar.
Aynı türdenTümü →
NASA Trajectory Browser nedir? Asteroit ve gezegen yörüngelerini arayan web aracıWeb tabanlı; NASA Ames Araştırma Merkezi, Görev Tasarım Bölümü
Gpredict nedir? Ücretsiz, açık kaynaklı gerçek zamanlı uydu takip programıLinux, Windows ve macOS (masaüstü)
Einstein@Home nedir? BOINC ile evde pulsar ve kütleçekim dalgası aramaWindows, macOS, Linux ve Android (BOINC istemcisi üzerinden; NVIDIA ve AMD ekran kartı desteği)
Backyard Worlds: Planet 9 nedir? Gönüllülerin kahverengi cüce aradığı projeWeb tarayıcısı (Zooniverse üzerinden; işletim sisteminden bağımsız)
Zooniverse nedir? Galaxy Zoo'dan doğan yurttaş bilimi platformu ve nasıl katılınırWeb tarayıcısı (işletim sisteminden bağımsız); bazı proje türleri için iOS ve Android uygulaması
PHD2 nedir? Uzun pozlamada iz kaymasını düzelten ücretsiz otomatik takip programıWindows, macOS ve Linux (Linux için Ubuntu paketleri toplulukça sağlanır); ASCOM ve INDI sürücüleriyle montür denetimi














