IRAF nedir? Astronomik veri indirgeme yazılımının tarihi ve bugünü
IRAF, teleskop verisini bilimsel ölçüme hazırlayan, 1981'de Kitt Peak'te doğan ücretsiz yazılımdır; tarihi, kurulumu, PyRAF'ı ve NOAO sonrası topluluk dönemi.
- Türü
- Yazılım
- Bulunduğu yer
- Kitt Peak Ulusal Gözlemevi (Arizona, ABD)
- Keşif
- Tasarımına 1981'de başlandı; ilk kamu sürümü 1987
IRAF (Image Reduction and Analysis Facility; serbest çeviriyle "Görüntü İndirgeme ve Çözümleme Tesisi"), astronomik verilerin indirgenmesi ve çözümlenmesi için yazılmış genel amaçlı bir yazılım sistemidir. Teleskop kameralarından ve tayfçekerlerden gelen ham dosyaları bilimsel ölçüme hazır hâle getiren yüzlerce görevi bir arada sunar. Tasarımına 1981'de ABD'deki Kitt Peak Ulusal Gözlemevi'nde başlandı; bugün ücretsizdir, MIT tarzı bir lisansla dağıtılır ve geliştirmesi bir gönüllü topluluk tarafından sürdürülür.

"Veri indirgeme" ne demek?
Bir teleskopun dedektörü, gökyüzünün hazır bir fotoğrafını vermez. Ham dosyada gökcisminin ışığının yanında dedektörün kendi elektronik gürültüsü, piksellerin duyarlılık farkları, toz lekeleri ve kozmik ışın izleri de vardır. İndirgeme (reduction), bu etkilerin ölçülüp çıkarıldığı ilk aşamadır. Tipik adımlar şunlardır:
- Bias ve dark düzeltmesi: Dedektörün ışık almadığı hâldeki taban sinyalinin ve ısıdan doğan sinyalin çıkarılması.
- Flat-field düzeltmesi: Piksellerden her birinin ışığa aynı duyarlılıkta olmadığının giderilmesi.
- Kozmik ışın temizliği ve görüntü birleştirme: Tek tek karelerdeki bozuk piksellerin ayıklanması, kareleri üst üste toplama.
- Ölçüm: Yıldızların parlaklığının (fotometri), konumlarının (astrometri) ya da ışığının dalga boyuna göre dağılımının (tayfölçüm) çıkarılması.
IRAF bu zincirin hem ilk aşamasını hem de sonraki ölçümleri tek bir ortamda toplamak için tasarlandı. Amatör astrofotoğrafta kullanılan yığma işlemi, aynı fikrin görsel amaçlı bir kuzenidir; ama IRAF'ın hedefi güzel görüntü değil, ölçülebilir ve izlenebilir bilimsel sayılardır.
Kim geliştirdi, ne zamandan beri var?
IRAF'ın macerası 1981 sonbaharında Kitt Peak Ulusal Gözlemevi'nde (KPNO) başladı. Sistemin tasarımcısı ve baş programcısı Doug Tody'dir. Ön tasarım ve komut dilinin (CL) ilk sürümü 1982'de tamamlandı, aynı yıl "IRAF Grubu" kuruldu. İlk dahili sürüm 1984'te çıktı; ilk kamuya açık sürüm olan 2.5 ise 8 Temmuz 1987 tarihlidir.
Bu süreçte kurumsal yapı da değişti. KPNO ile Şili'deki Cerro Tololo Inter-American Gözlemevi, 1984'te Ulusal Optik Astronomi Gözlemevi (NOAO) çatısında birleştirildi; IRAF'ın geliştirilmesi de sonraki yıllarda NOAO tarafından yürütüldü. Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü (STScI), 1983'te IRAF'ı kendi veri çözümleme sistemi STSDAS'ın zemini olarak benimsedi. STSDAS, Hubble Uzay Teleskobu verisinin kalibrasyonunda kullanılan araçlar arasında anılır; bugün de IRAF'a eklenen başlıca harici paketlerden biridir.

Verileri göster
| 1981 | Tasarım Kitt Peak'te başlar |
|---|---|
| 1984 | İlk dahili sürüm |
| 1987 | 2.5: ilk kamu sürümü |
| 2012 | 2.16: son ana NOAO sürümü |
| 2013 | NOAO desteği sona erer |
| 2022 | 2.17: ilk topluluk sürümü |
| 2024 | 2.18 |
| 2026 | 2.18.2 |
Emeklilik süreci: NOAO'dan topluluğa
1990'ların sonuna doğru sistem olgunlaştıkça geliştirme hızı düştü. Kullanıcı desteği 2005'te bir web forumuna taşındı ve çekirdek geliştirme asgariye indirildi. NOAO 2007'de 64 bit uyumu ve Sanal Gözlemevi (Virtual Observatory) yetenekleri üzerine yeniden çalıştı; bu dönem 2013'te 2.16.1 sürümüyle kapandı. IRAF Community sayfasına göre, NOAO'nun kurumsal desteği ve geliştirmesi 2013'te sona erdi.
Son NOAO sürümü ciddi lisans sorunları ve güvenlik açıkları taşıyordu. Kaynak kod 2017'de GitHub'a taşındı; Debian paketi hazırlanırken lisansı serbest olmayan kodlar ayıklandı ve bu işler IRAF Community adlı topluluk deposunda toplandı. Topluluğun ilk sürümü 2.17, 4 Ocak 2022'de çıktı. Sonraki sürümlerin tarihleri GitHub sürüm kayıtlarında şöyledir:
- 2.17.1: 15 Temmuz 2023
- 2.18: 5 Nisan 2024 (NOIRLab'ın bakım değişiklikleri de buna katıldı)
- 2.18.1: 10 Nisan 2025
- 2.18.2: 9 Eylül 2026 (yazı tarihinde güncel kararlı sürüm)
NOAO, 1 Ekim 2019'da Gemini ve Vera C. Rubin gözlemevleriyle birleşerek NOIRLab adını aldı. NOIRLab, 2023'te sınırlı bir geliştirme faaliyetine geri dönüp eski Gemini veri indirgeme hattını desteklemek için 2.18 sürümünü hazırladığı aktarılır; bu değişiklikler sonradan topluluk sürümüne işlendi.
Topluluk sayfası, IRAF'ın yaşını da gizlemez: 40 yıllık eski bir kod tabanı olduğunu belirtir ve yeni bir proje başlatacaklara Astropy gibi alternatiflere bakmalarını önerir.
Nasıl çalışır?
IRAF'ın en önemli özelliklerinden biri taşınabilir bir sistem olarak tasarlanmasıdır. Dört çalışma zamanı bileşeni vardır: temel veri indirgeme görevlerini içeren uygulama paketleri, etkileşimli kabuk ve betik dili olarak işleyen komut dili (CL), Unix işlevlerini model alan taşınabilir bir sanal işletim sistemi (VOS) katmanı ve yalnızca sistemden sisteme değişen ana sistem arayüzü (HSI). Başka bir platforma geçmek için yalnız HSI'nin uyarlanması yeterli olur.
Görevlerin çoğu, Ratfor'a dayanan SPP (Subset Preprocessor) dilinde yazılmıştır. SPP kodu Fortran'a, oradan da C'ye çevrilir. Kullanıcı ise komut dilinde görev adını yazar, parametrelerini ayarlar ve çalıştırır; sonuçlar çoğunlukla ekranda grafik ya da metin olarak görünür. Görüntü göstermek ve işaretlemek içinse ayrı bir program gerekir: IRAF genellikle SAOImage DS9 ya da NOAO'nun ximtool'uyla birlikte kullanılır, grafik terminali için de xgterm adlı genişletilmiş xterm gerekir.
Paketler
Sistem paketleri dosya dönüşümünü (FITS dahil), görüntü işlemeyi ve çizimi kapsar. Optik astronomiye yönelik "noao" kümesinde ise şu başlıca paketler yer alır:
- imred: Genel ve Kitt Peak'e özgü araç indirgemeleri.
- digiphot: Sayısal yıldız fotometrisi.
- onedspec ve twodspec: Bir ve iki boyutlu tayf indirgeme ve çözümleme.
- astrometry: Koordinat belirleme.
- surfphot: Gökadaların eş parlaklık eğrisi çözümlemesi.
- astcat: Katalog ve tarama verisine erişim.
- artdata: Yapay veri üretimi.
Bunların yanında üçüncü taraf paketler de var: STSDAS, Uzay Teleskobu Avrupa Eşgüdüm Tesisi'nin paketleri, radyal hız çözümlemesi için rvsao, Jessica Mink'in koordinat araçları wcstools ve Gemini'nin veri indirgeme paketleri. Bu harici paketlerin çoğu bakımsızdır ve 64 bit'e uyarlamak zordur.
Ücretli mi, açık kaynak mı?
IRAF ücretsizdir. Topluluk deposuna göre MIT tarzı bir lisansla dağıtılır; üçüncü taraf lisans ayrıntıları kaynak ağacındaki doc/LICENSES klasöründe bulunur. Eski sürümlerde serbest olmayan kodlar vardı: NCAR grafik kodu 2.16'da çıkarıldı, Numerical Recipes kodu ise topluluk sürümlerinde ayıklandı. Bu temizlik, IRAF'ın Debian ve Ubuntu gibi büyük Linux dağıtımlarının depolarına girmesini sağladı.
Hangi işletim sistemlerinde çalışır, nasıl kurulur?
IRAF Community'nin 2.18.2 kurulum sayfasına göre desteklenen platformlar şunlardır:
| Platform | Mimariler |
|---|---|
| Linux (64 bit) | x86_64, arm64, mips64, ppc64, riscv64, alpha |
| Linux (32 bit) | i386, x32, arm, mips |
| macOS | Apple Silikon (arm64) ve Intel; eski 32 bit Intel |
| FreeBSD ve GNU Hurd | 64 ve 32 bit x86 |
Windows bu listede yoktur; Windows'ta olağan yol, Windows Alt Sistemi'nde (WSL) bir Linux dağıtımı kurup IRAF'ı oradan kullanmaktır. Debian ve Ubuntu'da paketler standart depolardadır: sudo apt install iraf xgterm komutu yeterlidir. macOS'ta Homebrew ile brew install iraf x11iraf kullanılabilir; Apple Silikon ve Intel için hazır kurulum paketleri de vardır. Başka dağıtımlar ve kaynaktan derleme de mümkündür. macOS'ta grafik uygulamalar için XQuartz gerekir.
Türkçe desteği var mı?
Resmî kurulum ve belge sayfalarında IRAF için Türkçe bir arayüzden ya da resmî Türkçe belgeden söz edilmiyor; komutlar, yardım sayfaları ve topluluk belgeleri İngilizcedir. Türkçe kaynak aramak yerine temel İngilizce astronomi terimlerini (bias, flat, dark, aperture, extraction) bilmek işi kolaylaştırır. Türkiye'de TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi gibi tesislerin verisiyle çalışacaksanız hangi yazılımın önerildiğini o gözlemevinin kendi belgelerinden öğrenmek en doğrusudur; bu yazı belirli bir Türk gözlemevinin IRAF kullandığını iddia etmez. Gözlemevi hakkında bilgi için TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi sayfasına bakabilirsiniz; genel kavram için gözlemevi maddesi de var.
Kimin işine yarar?
- Araştırmacılar: Eski yayınlarda anlatılan bir indirgeme yöntemini birebir yinelemek, STSDAS ya da Gemini gibi IRAF üzerine kurulu paketlerle çalışmak, ya da yıllar önce IRAF'la işlenmiş bir veri setini aynı araçlarla yeniden işlemek isteyenler için hâlâ anlamlıdır.
- Öğrenciler: Fotometri ve tayf indirgemenin adımlarını görev görev öğrenmek için iyi bir okuldur; ancak yeni başlayanlar için kurulum ve grafik terminal ayarı engel olabilir.
- Amatörler: Güzel gökyüzü fotoğrafı üretmek isteyenlere uygun bir araç değildir; bunun için astrofotoğraf ekipman rehberi ve yığma programları daha doğrudur. Fotometri ya da tayf çekmeyi bilimsel ciddiyetle deneyen amatörler IRAF'ı kullanabilir.
Nasıl başlanır?
Pratik bir yol: Linux'ta (ya da WSL'de) yukarıdaki apt komutuyla IRAF ve xgterm'i kurmak, bir de DS9 yüklemek. Sonra xgterm içinde IRAF'ı başlatıp küçük bir FITS dosyasını DS9'da açmak, imred ya da onedspec gibi paketlerdeki görevlerin yardım sayfalarını okumak ilk adım olur. Python biliyorsanız PyRAF, IRAF görevlerini Python içinden çağırmanızı sağlar; PyRAF belgelerine göre yazarları arasında Richard L. White, Perry Greenfield ve Ole Streicher bulunur ve bugün de IRAF Community tarafından sürdürülür. Çalışması için IRAF'ın kurulu olması gerekir.
Benzer programlarla farkı
IRAF bir "tek program" değil, bir ortamdır: kendi komut diline, kendi paket mimarisine ve kendi dosya yönetimine sahiptir. Bunun avantajı onlarca yıllık, birbirine uyumlu araç koleksiyonuna erişmenizdir; bedeli ise öğrenme eğrisinin dik olması ve bugünkü bilimsel Python ekosisteminin dışında kalmasıdır.
- Astropy ve ccdproc: Astropy'ye bağlı bir paket olan ccdproc, CCD görüntülerinde bias ve dark çıkarma, flat düzeltmesi, kozmik ışın giderme, görüntü birleştirme gibi temel indirgemeleri Python içinde yapar ve hata yayılımını izler. IRAF Community'nin kendisi de yeni projeler için bu tür alternatifleri önerir.
- DS9: IRAF gibi indirgeme yapmaz; FITS görüntülerini açıp incelemeye yarayan bir görüntüleyicidir ve IRAF'la birlikte kullanılabilir.
- Gökyüzü simülatörleri: Stellarium ve KStars gökyüzünü gösterir ve gözlem planlamaya yarar; ham veri indirgemesi yapmazlar. Bu yüzden IRAF'la aynı türden araçlar değildir.
Kısaca
- IRAF, astronomik ham verinin indirgenmesi ve çözümlenmesi için 1981'de Kitt Peak'te tasarımına başlanan, taşınabilir bir yazılım sistemidir.
- İlk kamu sürümü 1987'de çıktı; NOAO'nun kurumsal desteği 2013'te bitti, bakımı bugün topluluk yürütüyor (güncel sürüm 2.18.2, 9 Eylül 2026).
- Ücretsizdir, MIT tarzı lisanslıdır; Linux, macOS, FreeBSD ve Hurd'da çalışır, Debian ve Ubuntu'da apt ile kurulur. Windows'ta WSL üzerinden kullanılır.
- Arayüzü İngilizcedir. Yeni başlayanlar ve yeni projeler için topluluk bile Astropy gibi Python tabanlı alternatifleri önerir; IRAF ise eski yöntemleri ve paketleri yeniden kullanmak için değerini korur.
Aynı türdenTümü →
NASA Trajectory Browser nedir? Asteroit ve gezegen yörüngelerini arayan web aracıWeb tabanlı; NASA Ames Araştırma Merkezi, Görev Tasarım Bölümü
Gpredict nedir? Ücretsiz, açık kaynaklı gerçek zamanlı uydu takip programıLinux, Windows ve macOS (masaüstü)
Einstein@Home nedir? BOINC ile evde pulsar ve kütleçekim dalgası aramaWindows, macOS, Linux ve Android (BOINC istemcisi üzerinden; NVIDIA ve AMD ekran kartı desteği)
Backyard Worlds: Planet 9 nedir? Gönüllülerin kahverengi cüce aradığı projeWeb tarayıcısı (Zooniverse üzerinden; işletim sisteminden bağımsız)
Zooniverse nedir? Galaxy Zoo'dan doğan yurttaş bilimi platformu ve nasıl katılınırWeb tarayıcısı (işletim sisteminden bağımsız); bazı proje türleri için iOS ve Android uygulaması
PHD2 nedir? Uzun pozlamada iz kaymasını düzelten ücretsiz otomatik takip programıWindows, macOS ve Linux (Linux için Ubuntu paketleri toplulukça sağlanır); ASCOM ve INDI sürücüleriyle montür denetimi














