21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

TOPCAT nedir? Gaia ve katalog tablolarını inceleyen ücretsiz astronomi programı

TOPCAT, astronomi kataloglarını ve büyük tabloları görüntüleyen, süzen, eşleyen ve grafiğe döken, Bristol Üniversitesi'nde geliştirilen ücretsiz Java programıdır.

Türü
Yazılım
Bulunduğu yer
Bristol Üniversitesi Astrofizik Grubu (Birleşik Krallık)
Keşif
İlk sürüm 2003'te yayımlandı

TOPCAT, astronomide kullanılan büyük tabloları ekranda açıp inceleyen, süzen, birbirine eşleyen ve grafiğe döken ücretsiz bir programdır. Adı İngilizce "Tool for OPerations on Catalogues And Tables" (katalog ve tablolar üzerinde işlem aracı) ifadesinin kısaltmasıdır. Bristol Üniversitesi'nden Mark Taylor'ın geliştirdiği program, Java ile yazılmıştır ve Windows, macOS ile Linux'ta çalışır. Gaia gibi milyarlarca satırlık katalogların bir bölümünü indirip incelemek isteyen öğrenci, amatör ya da araştırmacı için tablo tarafında en çok başvurulan araçlardan biridir.

TOPCAT'te aynı anda açık üç ayrı çizim penceresi: solda bir histogram, sağ üstte iki boyutlu bir yoğunluk grafiği, sağ altta Ceres'in yarıçapını gösteren küresel çizim.
Batiste Rousseau, Stéphane Érard / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

TOPCAT ne işe yarar?

Modern astronomi verisinin büyük kısmı görüntü değil, tablodur. Bir gökyüzü taramasının sonucunda her gök cismi için bir satır, her ölçülen nicelik için bir sütun bulunan katalog çıkar: konum, parlaklık, renk, hareket, uzaklık ve daha fazlası. Böyle bir tablo bir elektronik tabloya sığmayacak kadar büyük olabilir. TOPCAT tam bu boşluğu doldurur. Programın sitesindeki tanıma göre tablo verisini görüntülemek ve düzenlemek için tasarlanmış etkileşimli bir grafik uygulamadır; astronomi kataloglarına odaklanır ama genel amaçlı tablolarla da çalışır.

Başlıca işleri şöyle özetlenebilir:

  • Tabloyu gezmek: Kaydırılabilir bir tarayıcıda satırlara ve sütunlara bakmak, sıralamak, sütun gizlemek.
  • Grafik çizmek: Histogram, iki boyutlu dağılım (düzlem) grafiği, üç boyutlu küp, gökyüzü haritası, küre, matris ve zaman grafiği gibi çizim türleri vardır. Çok sayıda noktayı yoğunluk haritası olarak göstermek de mümkündür.
  • Alt kümeler oluşturmak: "Şu parlaklığın altındaki, şu bölgedeki cisimler" gibi satır grupları tanımlanır; bu gruplar grafikte ayrı renklerle görünür. Alt küme bir ifadeyle tanımlanabilir, rastgele örneklenebilir ya da grafik üzerinde fareyle çokgen çizerek seçilebilir.
  • Yeni sütunlar türetmek: Var olan sütunlardan Java dili sözdizimiyle yazılan ifadelerle hesaplanır; örneğin iki parlaklık sütununun farkından bir renk sütunu çıkarılır.
  • Tabloları eşlemek: Aynı gök cisminin iki farklı katalogdaki kaydını konumuna bakarak bulmaya "çapraz eşleme" (crossmatch) denir. TOPCAT iki ya da daha çok tabloyu, hatta bir tablonun kendi içindeki satırları eşleyebilir.
  • Uzaktaki arşivlere sormak: Sanal Gözlemevi (VO) hizmetlerine bağlanıp tablo çekmek ve sorgulamak.

Kim geliştirdi, ne zamandan beri var?

TOPCAT, 2003'te Starlink projesinin desteğiyle başlayan bir çalışmadır; geliştiricisi Mark Taylor'dır ve program Bristol Üniversitesi Astrofizik Grubu'nda sürdürülür. Başlangıçta Starlink, ardından AstroGrid projeleri içinde geliştirildi. Sonraki yıllarda İngiltere'nin PPARC ve STFC araştırma konseyleri, çeşitli Avrupa Sanal Gözlemevi (Euro-VO) ve FP7 projeleri, GAVO ile ESA da destek verdi. Programın sitesi geliştirmenin çoğunun İngiltere'de, Starlink, AstroGrid, VOTech, AIDA, GAVO, GENIUS ve DPAC gibi projeler içinde yapıldığını belirtir; DPAC, Gaia verisini işleyen Avrupa konsorsiyumudur.

Bilimsel yayında kaynak göstermek isteyenler için programın sitesi 2005'te Astronomical Society of the Pacific Conference Series'in 347. cildinde yayımlanan tanıtım makalesini anmayı öneriyor. Program, Ağustos 2026'da 4.10-8 sürümüne ulaşmıştı; bu sürümde macOS desteği iyileştirildi ve Parquet biçimi desteği programla birlikte gelmeye başladı.

TOPCAT bir bakışta
Uzay Gündem
Verileri göster
İlk sürüm2003
LisansGNU GPL
DilJava
En düşük JavaSE 8
Güncel sürüm4.10-8 (Ağustos 2026)

Ücretli mi, açık kaynak mı?

TOPCAT ücretsizdir. Program GNU Genel Kamu Lisansı (GPL) ile dağıtılır; bazı kütüphane kodları daha serbest olan LGPL altındadır. Kaynak kodu, Starlink'in Java yazılımlarını barındıran "starjava" deposunda açıktır. Yani hem bedelsiz kullanılır hem de kodu okunup değiştirilebilir.

Hangi işletim sistemlerinde çalışır?

Program saf Java ile yazıldığı için Java çalıştırabilen her yerde çalışır. Kılavuzu Windows, macOS ve çoğu Unix türevini sayar. Java SE 8 ya da daha yenisi gerekir; geliştirici 8, 11, 17, 21 ve 25 uzun süreli destek (LTS) sürümlerinde denediğini bildirir. Dağıtım seçenekleri şunlardır:

  • Tek dosyalık jar: Yaklaşık 63,5 MB; Java kuruluysa çift tıklayarak ya da komut satırından açılır.
  • macOS DMG: Java çalışma ortamını içinde taşıyan paket (yaklaşık 129,9 MB); ayrı Java kurmak gerekmez.
  • Linux paketleri: Debian Astro ve Starlink yazılım koleksiyonları TOPCAT'i kendi paketlerinde sunar.

Hangi biçimleri okur?

Astronomide her arşiv farklı bir dosya biçimi kullanabilir. TOPCAT hem astronomiye özgü biçimleri (FITS tabloları, VOTable, CDF) hem de genel amaçlı olanları (CSV, ASCII, ECSV, IPAC, Parquet) okur; SQL veri tabanlarından da tablo alabilir. Tabloyu FITS, VOTable, CSV, Parquet, HTML ya da LaTeX gibi biçimlerde yazmak da mümkündür. Böylece program bir "biçim çevirici" olarak da işe yarar: bir arşivden indirilen VOTable'ı CSV'ye çevirip başka bir araca vermek birkaç tıklamadır.

Büyük katalog tabloları ve Gaia verisi

TOPCAT'in öne çıktığı nokta, milyonlarca satırlık tablolarla etkileşimli çalışabilmesidir. Wikimedia Commons'taki ekran görüntülerinin birinde, örneğin, yaklaşık 7,7 milyon satır ve 84 sütundan oluşan bir tablo açıktır. Kılavuz, tablo bellekten büyükse ve görev yalnızca birkaç sütun gerektiriyorsa sütun tabanlı depolamanın işe yaradığını da anlatır.

Gaia, bunun en bilinen örneğidir. ESA'nın Gaia uzay aracının üçüncü veri yayımı (DR3), 13 Haziran 2022'de duyuruldu. ESA'nın verdiği özete göre yaklaşık 1,81 milyar kaynak içerir; yaklaşık 1,46 milyar kaynak için konum, paralaks ve özhareketi kapsayan tam astrometrik çözüm vardır. Radyal hızı olan 33,8 milyon yıldız da bu yayımda yer alır. Bu devasa katalogun tamamı, 10 terabaytlık boyutuyla Gaia Arşivi'nden ve ortak veri merkezlerinden ADQL sorgu diliyle sorgulanabilir. Gaia'nın kendi sayfasına Gaia görev sayfamızdan, paralaksın ne olduğuna Paralaks sözlük maddesinden bakabilirsiniz.

Gaia verisini bilgisayarınıza topyekûn indirmek gerekmez. TOPCAT'in VO menüsündeki TAP sorgu penceresi, "SQL'e benzer sorgular yazarak uzaktaki verilere erişmenin çok güçlü bir yolu" olarak tanıtılır. Sorgu uzaktaki sunucuda çalışır, yalnızca süzülmüş sonuç tabloya gelir. Programın sitesinde "TOPCAT ve Gaia DR3" konulu 52 dakikalık bir video eğitimi ile Gaia XP spektrumlarını konu alan 16 dakikalık ikinci bir eğitim bulunur. Siteye göre ayrıca 2016-2025 arasındaki farklı Gaia veri yayımlarını kullanan okul uygulamalarının betikleri de verilir.

Yaygın bir örnek, Gaia tablosundan bir yıldız kümesinin üyelerini seçip renk ile parlaklığı birbirine karşı çizmektir. Böyle bir grafik, yıldızların Hertzsprung–Russell diyagramı üzerindeki konumunu gösterir. Programın sitesi de H-R diyagramı konulu bir İspanyolca eğitim videosuna yer verir. Küme örneği olarak Ülker ya da Hyades gibi yakın açık kümeler düşünülebilir; kümelerin ne olduğunu Yıldız kümesi maddesinde okuyabilirsiniz.

Sanal Gözlemevi (VO) ile bağlantısı

Sanal Gözlemevi, dünyadaki astronomi arşivlerinin ve yazılımlarının ortak standartlarla birbiriyle konuşmasını sağlayan altyapının adıdır; bu standartları Uluslararası Sanal Gözlemevi İttifakı (IVOA) belirler. Fikir, astronomun her arşivin kendi arayüzünü ayrı öğrenmek yerine tek bir araçtan çoğuna ulaşabilmesidir. TOPCAT bu fikrin bir istemcisidir ve VO menüsü uzaktaki kaynaklara erişen eylemleri bir arada toplar:

  • TAP sorgusu: Tablo Erişim Protokolü ile uzaktaki bir veri tabanını SQL benzeri bir dille (ADQL) sorgular.
  • Çoklu koni arama (Cone Search): Yerel tablodaki her konum için uzaktaki bir katalogda çevreyi arar ve sonuçları eşler.
  • Çoklu SIA: Aynı işi bir görüntü hizmeti için yapar.
  • CDS X-Match: Strasbourg Astronomik Veri Merkezi (CDS) hizmetiyle yerel tabloyu VizieR ya da SIMBAD'deki herhangi bir tabloyla hızla eşler.

Programın diğer araçlarla konuşması için de SAMP adlı bir mesajlaşma protokolü vardır. Interop menüsünden bir tablo, SAMP dinleyen bütün uygulamalara yayımlanabilir; bir alt küme seçildiğinde aynı tabloyu gösteren diğer uygulamalara "şu satırları vurgula" çağrısı gider. Kılavuz, bu mekanizmayı kullanan araçlar arasında Aladin ve DS9'u anar. Yani TOPCAT'te bir grafikte seçtiğiniz yıldızlar, Aladin'deki gökyüzü görüntüsünün üzerinde de işaretlenebilir. DS9'un kendisini SAOImage DS9 maddemizde anlattık.

TOPCAT'in ana penceresi: solda tablo listesi, sağda seçili tablonun özellikleri (satır ve sütun sayısı) ve en altta SAMP bağlantı durumu. Üstte File, Views, Graphics, Joins, Windows, VO, Interop ve Help menüleri görünüyor.
Batiste Rousseau, Stéphane Érard / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

STILTS: komut satırındaki kardeşi

TOPCAT'in arayüzsüz karşılığı STILTS'tir (Starlink Tables Infrastructure Library Tool Set). Aynı tablo işleme, çapraz eşleme, grafik çizme ve VO sorgu yeteneklerini komut satırından ve betiklerden sunar; java -jar stilts.jar ya da Unix'te verilen stilts betiğiyle çalışır. Ağustos 2026'da 3.5-6 sürümü yayımlandı. Aynı işi yüzlerce dosya için tekrarlamanız gerekiyorsa, TOPCAT'te elle denediğiniz adımı STILTS ile betiğe dökmek mantıklıdır. İkisi de GPL altındadır ve ortak STIL kütüphanesine dayanır.

Benzer programlardan farkı

  • SAOImage DS9: DS9 öncelikle görüntü açar; piksel değerlerine, ölçeğe ve bölgelere odaklanır. TOPCAT ise satır-sütun veriye odaklanır. İkisi SAMP ile birbirine bağlanabilir.
  • Astropy: Astropy bir Python kütüphanesidir; kod yazmayı gerektirir ama tekrarlanabilir analiz için esnektir. TOPCAT kod yazmadan keşfe uygundur. İkisi de VOTable ve FITS tabloları okur.
  • IRAF: IRAF ham görüntü verisini indirgeme işine, yani ölçülebilir bir hale getirmeye yöneliktir. TOPCAT ise çıktı olarak ortaya çıkan kataloğu inceler.
  • Aladin: Strasbourg'daki CDS'nin sürdürdüğü bir yazılımdır. TOPCAT'le SAMP üzerinden konuşabilir; tablo işleri TOPCAT'te yapılırken seçilen satırlar Aladin'de gökyüzü üzerinde izlenebilir.
  • Stellarium: Stellarium gökyüzü simülatörüdür; gözlem planlamak içindir, veri analizi için değil.

Kısacası TOPCAT'in alanı "tabloyu anlamak"tır. Görüntü işleme ya da gök simülasyonu yapmaz.

Türkçe desteği var mı?

TOPCAT'in arayüzü ve kılavuzu İngilizcedir; menüler (File, Views, Graphics, Joins, VO, Interop) İngilizce adlarıyla görünür. Belgelerde Türkçe bir arayüz seçeneğinden söz edilmez. Pratikte bu, programı kullanmak için temel astronomi İngilizcesi ve tablo kavramlarını bilmenin yeterli olduğu anlamına gelir. Örneğin sütun adlarını (ra, dec, parallax, phot_g_mean_mag gibi) arşivler zaten İngilizce verir. Başlamak için Türkçe kaynak aranırsa, bu maddedeki adımlar ve sözlük sayfalarımız bir giriş olarak kullanılabilir.

Kimin işine yarar?

  • Öğrenci: Gaia gibi gerçek bir kataloğun içinde gezip H-R diyagramı çizmek, derslerdeki kavramları gerçek veriyle görmek için idealdir. Kod bilmek gerekmez.
  • Amatör gökbilimci: Gözlemlediği değişen yıldızın ya da kümenin kataloglardaki verisine bakmak, kendi gözlem listesini tabloya dökmek için uygundur.
  • Araştırmacı: Büyük tabloları hızla incelemek, çapraz eşlemek, grafik üretip yayına hazırlamak ve ardından STILTS ile betiğe dökmek için standart araçlardan biridir.

Nasıl başlanır?

  1. Bilgisayarınızda Java SE 8 ya da daha yenisinin kurulu olduğundan emin olun. macOS kullanıyorsanız Java'yı içinde taşıyan DMG paketi bu işi atlatır.
  2. Programın sitesinden jar dosyasını indirin ve Java ile çalıştırın. Linux'ta Debian Astro paketi de bir seçenektir.
  3. File menüsünden bir tablo yükleyin; küçük bir CSV ya da bir arşivden indirdiğiniz VOTable ile başlayın. Ana penceredeki özellikler bölümü satır ve sütun sayısını gösterir.
  4. Graphics menüsünden bir histogram ya da dağılım grafiği açın, eksenlere sütunlar atayın, ardından fareyle bir bölge seçip alt küme oluşturun.
  5. Hazır olduğunuzda VO menüsündeki TAP sorgusuyla bir arşive (örneğin Gaia Arşivi) bağlanıp küçük bir tablo çekin. Önce satır sayısını sınırlamak iyi bir alışkanlıktır.
  6. Takıldığınızda programın kılavuzuna ve kullanıcı posta listesine başvurun. Sitenin video eğitimleri de başlangıç için iyidir.

Kısaca

  • TOPCAT, astronomi tablolarını ve kataloglarını görüntüleyen, süzen, eşleyen ve grafiğe döken ücretsiz bir programdır.
  • 2003'te Starlink projesiyle başladı; Bristol Üniversitesi'nden Mark Taylor geliştiriyor. GPL lisanslıdır ve Java ile yazıldığı için Windows, macOS ve Linux'ta çalışır.
  • VO menüsüyle TAP, Cone Search, SIA ve CDS X-Match üzerinden uzaktaki arşivlere, örneğin Gaia'ya bağlanır; SAMP ile Aladin ve DS9 gibi araçlarla konuşur.
  • Komut satırı kardeşi STILTS, aynı işleri betikle yapar; arayüz ve belgeler yalnızca İngilizcedir.
  • Öğrenci için Gaia ile ilk veri analizi, amatör için katalog incelemesi, araştırmacı için hızlı keşif aracıdır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar