21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Backyard Worlds: Planet 9 nedir? Gönüllülerin kahverengi cüce aradığı proje

Backyard Worlds: Planet 9, NASA'nın WISE kızılötesi görüntülerinde yer değiştiren soluk cisimleri gönüllülerle arayan yurttaş bilimi projesidir; binlerce kahverengi cüce bulundu.

Türü
Yazılım
Bulunduğu yer
Web tarayıcısı (Zooniverse üzerinden; işletim sisteminden bağımsız)
Keşif
15 Şubat 2017'de başladı; Haziran 2023'te Cool Neighbors alt projesi açıldı

Backyard Worlds: Planet 9, herkesin tarayıcıdan katılabildiği bir yurttaş bilimi projesidir: gönüllüler NASA'nın WISE uzay teleskobunun kızılötesi görüntülerinde yer değiştiren soluk ışık noktalarını arar ve Güneş'in komşuluğundaki gizli kahverengi cüceleri ortaya çıkarır. Proje 15 Şubat 2017'de Zooniverse platformunda başladı; adındaki "Planet 9" ise Güneş Sistemi'nin uzak kıyısında olabileceği öne sürülen Dokuzuncu Gezegen'e göndermedir. NASA'nın proje sayfasına göre bugüne kadar 3.800'den fazla yeni kahverengi cüce bulundu.

Proje ne işe yarar?

Hedef, Güneş'e görece yakın ama çok soluk cisimleri bulmaktır. Bunlar yıldız olamayacak kadar küçük, gezegen demek için fazla büyük gök cisimleri, yani kahverengi cücelerdir. Çok soğuk oldukları için görünür ışıkta neredeyse hiç parlamazlar; enerjilerini en çok kızılötesinde yayarlar. Bu yüzden onları aramanın en iyi yolu kızılötesi bir gökyüzü taramasının verisine bakmaktır.

Zooniverse'teki proje tanıtımı hedefi "Güneş'in en yakın komşularını" bulmak olarak özetler ve Proxima Centauri'den bile yakın bir cisim bulma olasılığına değinir. Projenin ikinci, daha iddialı hedefi ise bir Dokuzuncu Gezegen izi bulmaktı. Bu gezegen bugüne dek görülmedi; ama arama sırasında bambaşka, bilimsel olarak değerli cisimler ortaya çıktı.

Kim yürütüyor, kim destekliyor?

Projenin baş araştırmacısı NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden astrofizikçi Marc Kuchner'dır. Ekipte Jacqueline Faherty, Adam Schneider, Aaron Meisner, Dan Caselden ve John Debes gibi isimler yer alır. Zooniverse'in proje sayfasına göre çalışmaya NASA Goddard'ın yanı sıra Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi, Arizona Eyalet Üniversitesi, Amerikan Doğa Tarihi Müzesi ve Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü'nden astrofizikçiler katılır; Adler Planetaryumu, Minnesota Üniversitesi ve Oxford Üniversitesi de Zooniverse'in işletmeci kurumları arasındadır. Destek NASA'nın Astrofizik Veri Analizi Programı ve Bilim Yenilik Fonu ile ABD Ulusal Bilim Vakfı'ndan gelmiştir. Platformun kendisi için Zooniverse maddesine bakabilirsiniz.

Veri nereden geliyor: WISE ve NEOWISE

Projenin ham maddesi, NASA'nın WISE (Wide-field Infrared Survey Explorer) uzay teleskobunun görüntüleridir. WISE 14 Aralık 2009'da fırlatıldı; 40 santimetre çapında bir teleskobu vardı ve gökyüzünü 3,4, 4,6, 12 ve 22 mikrometre dalga boylarında taradı. Soğutucu madde Ekim 2010'da tükendi, teleskop Şubat 2011'de uykuya alındı ve Eylül 2013'te "NEOWISE" adıyla, Dünya'ya yakın cisimleri aramak üzere yeniden çalıştırıldı. NASA'nın WISE sayfasındaki anlatımla, bu görevin ürettiği yaklaşık üç çeyrek milyar cisimlik katalog, en soğuk ve en yakın kahverengi cücelerin bulunmasını sağladı. NEOWISE kuyruklu yıldızı da aynı görevin eseridir; ayrıntısı NEOWISE kuyruklu yıldızı sayfasında. WISE'ın bilim işletmesi 31 Temmuz 2024'te sona erdi, vericisi 8 Ağustos 2024'te kapatıldı ve uzay aracı 2 Kasım 2024'te atmosfere girdi.

Backyard Worlds yalnızca teleskobun 3,4 ve 4,6 mikrometrelik iki bandını kullanır. Görüntüler, aynı gökyüzü bölgesinin farklı zamanlarda çekilmiş karelerinin birleştirilmesiyle (unWISE ortak-kareleri) hazırlanır ve yaklaşık beş yıllık bir zaman aralığını kapsar.

WISE'ın bulduğu ve Spitzer Uzay Teleskobu'nun haritaladığı kahverengi cüceler, diyagramda kırmızı daireler olarak gösterilir.
NASA/JPL-Caltech

Gönüllüler ne yapıyor?

Yöntem, 1930'da Clyde Tombaugh'un Plüton'u bulmak için kullandığı "göz kırpma" (blink) karşılaştırmasının modern hâlidir. Zooniverse'in anlatımına göre gönüllüler yer değiştiren cisimleri görüntü kusurlarından ayırır. Süreç şöyle işler:

  1. NASA'ya göre yaklaşık 15 dakikalık çevrim içi eğitimi tamamlarsınız.
  2. Gökyüzünün küçük bir parçasının "flipbook" adı verilen hareketli görüntü dizisi ekrana gelir. Sabit nesneler çıkarılmıştır; geriye hareket eden cisimler kalır.
  3. Kareler arasında yer değiştiren bir ışık noktası görürseniz onu işaretlersiniz. Kusur, parazit ya da görüntü artefaktı olan şeyleri ayırmayı eğitim öğretir.
  4. İşaretlediğiniz cisimler araştırmacılar tarafından kontrol edilir; umut verici adaylar için teleskoplarla izleme gözlemleri yapılır.

Hızlı yanıt isteyenler için NASA'nın anlattığı "Think-You've-Got-One" formu bulunur; ayrıca Zooniverse'in tartışma panosu (Talk) üzerinden başka gönüllülerle konuşulabilir. Bir cismin kahverengi cüce olduğu, ancak tayfının alınmasıyla kesinleşir; bunun için Keck, Apache Point, Gemini ve Las Campanas gibi yer tabanlı teleskoplar ve Spitzer Uzay Teleskobu kullanılmıştır.

Gönüllülerin keşifleri

Proje, Zooniverse projeleri arasında ilk yayına en kısa sürede ulaşan olarak anılır. İlk resmî keşif, T5.5 türünde bir kahverengi cüce olan WISEA 1101+5400'dü (yaklaşık 34 parsek, yani 111 ışık yılı ötede; parsek uzaklık birimidir). Bulgu Haziran 2017'de Astrophysical Journal Letters'ta yayımlandı. Aralık 2017'ye gelindiğinde yedi yeni kahverengi cüce ve iki soğuk alt cüce (subdwarf) doğrulanmıştı; projenin birinci yılında (Şubat 2018) kahverengi cüce sayısı 17'ye çıktı. Temmuz 2018'e kadar 879 adayın 42'si tayfla doğrulandı.

Ardından daha tuhaf cisimler geldi:

  • "The Accident" (WISEA J153429.75-104303.3): NASA'ya göre gönüllü Dan Caselden'in kendi yazdığı arama programı bu cismi "kahverengi cücelere benzemiyor" diye işaretlememişti; Caselden onu yine de fark etti. Bazı dalga boylarında çok soğuk, bazılarında daha sıcak görünerek bilim insanlarını şaşırttı. ApJ Letters'ta yayımlanan çalışma 10 ila 13 milyar yaşında olabileceğini ve çok az metan içerdiğini, yani Samanyolu daha genç ve karbonca fakirken oluşmuş olabileceğini öne sürdü.
  • WISE J0830+2837: Dan Caselden ve Guillaume Colin'in belirlediği, Daniella Bardalez Gagliuffi önderliğindeki ekibin 2020'de incelediği, yaklaşık 350 K sıcaklıkta, yaklaşık 10 parsek (33 ışık yılı) uzaklıkta çok soğuk bir cisim; ≥Y1 türünde bir Y cücesi adayı olarak tanımlanır.
  • LSPM J0207+3331: Ekim 2018'de bir katılımcının bulduğu, çevresinde disk bulunan bilinen en yaşlı ve en soğuk beyaz cüce.
  • BD+60 1417 b: Yıldızından çok uzakta dolanan, kütlesi Jüpiter'in kabaca 10-20 katı olduğu tahmin edilen bir eş; yayımlanan çalışmalarda ötegezegen olarak sunuldu.

NASA, 40'tan fazla gönüllünün yayımlanmış bilimsel makalelerde ortak yazar olduğunu bildirir. Bu, gönüllülerin yalnızca "tıklayan" değil, bulguya adı yazılan ortaklar olduğunu gösterir.

Backyard Worlds rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Yeni kahverengi cüce3.800'den fazla
Ortak yazar gönüllü40'tan fazla
Eğitim süresi~15 dakika
Kullanılan bantlar3,4 ve 4,6 µm
Başlangıç15 Şubat 2017

Dokuzuncu Gezegen aranırken ne öğrenildi?

Dokuzuncu Gezegen hipotezini 2016'da Caltech'ten Konstantin Batygin ile Mike Brown ortaya attı: Kuiper kuşağının ötesindeki bazı uzak cisimlerin yörüngelerinin kümelenmesi, görünmeyen bir gezegenle açıklanabilirdi. İlk tahmin 5-10 Dünya kütlesi ve 400-800 gökbilimsel birim uzaklıktı; sonraki çalışmalarda değerler değişti. Hipotezin ayrıntıları ve karşı görüşleri için Dokuzuncu Gezegen sayfasına bakın.

WISE ve NEOWISE verilerine dayanan taramalar bu gezegeni bulamadı, ama varlığını da kesin olarak dışlamadı. Backyard Worlds de Dokuzuncu Gezegen'i bulmuş değil, fakat bulduğu kahverengi cüceler, Güneş'in çevresindeki soğuk cisimlerin sayısını ve türlerini anlamak için kullanılıyor; uzaklıklar paralaks ölçümleriyle belirlenir. Haziran 2023'te başlayan Backyard Worlds: Cool Neighbors alt projesi ise vurguyu soğuk Y cücelerine kaydırdı ve görüntüleri makine öğrenmesiyle önceden eleyerek gönüllülere daha ilginç adaylar sunmayı hedefledi.

Bu proje kime göre, nasıl başlanır?

Katılmak ücretsizdir; internete bağlı bir bilgisayar ya da telefon yeter, işletim sistemi fark etmez çünkü her şey tarayıcıda çalışır. Öğrenciler, amatör gökbilimciler ve meraklılar için uygundur; astronomi bilgisi şart değildir. Arayüz ve eğitim İngilizcedir; kaynaklarda Türkçe arayüz belirtilmiyor, bu nedenle temel İngilizce işinizi görür. Başlamak için Zooniverse'te Backyard Worlds: Planet 9 projesini bulup eğitimi bitirmeniz yeterlidir. Bu yazı hazırlanırken proje sayfasında yeni verinin işlendiği, o an için sınıflandırılacak görüntünün kalmadığı notu görülüyordu; sayfayı açmadan önce güncel durumu kontrol etmenizi öneririz.

Benzer projelere göre farkı şöyle özetlenebilir: Galaxy Zoo gibi galaksi şekli sınıflandırması ya da Planet Hunters gibi ışık eğrisi taraması yerine burada hareket eden nokta aranır; ve hedef bizim bahçemizdeki, yani Güneş'in yakın çevresindeki soğuk cisimlerdir. Bulgular James Webb Uzay Teleskobu gözlemlerine de konu oldu; Backyard Worlds'ün bulduğu bir T cücesi NIRSpec ve MIRI ile incelendi.

Kısaca

  • Backyard Worlds: Planet 9, 15 Şubat 2017'de başlayan, NASA destekli, Zooniverse üzerinde yürütülen bir yurttaş bilimi projesidir.
  • Gönüllüler WISE/NEOWISE kızılötesi görüntülerinde yer değiştiren soluk cisimleri arar; çoğu zaman bulunanlar kahverengi cücelerdir.
  • NASA'ya göre 3.800'den fazla yeni kahverengi cüce bulundu ve 40'tan fazla gönüllü makalelere ortak yazar oldu.
  • Dokuzuncu Gezegen bulunmadı; ama "The Accident" ve Y cücesi adayları gibi önemli cisimler gönüllülerin eseridir.
  • Katılım ücretsizdir, arayüz İngilizcedir; yaklaşık 15 dakikalık eğitim yeterlidir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar