21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Einstein@Home nedir? BOINC ile evde pulsar ve kütleçekim dalgası arama

Einstein@Home, gönüllülerin bilgisayarlarının boşta kalan gücüyle pulsar ve kütleçekim dalgası arayan ücretsiz bilim projesidir; SETI@home'un açtığı yoldan BOINC üzerinde çalışır.

Türü
Yazılım
Bulunduğu yer
Windows, macOS, Linux ve Android (BOINC istemcisi üzerinden; NVIDIA ve AMD ekran kartı desteği)
Keşif
19 Şubat 2005'ten beri çalışıyor (Max Planck Topluluğu, Bruce Allen)

Einstein@Home, gönüllülerin bilgisayarlarının boşta kalan işlem gücüyle dönen nötron yıldızlarının (pulsarların) zayıf sinyallerini arayan bir bilim projesidir. Program ücretsizdir; BOINC adlı gönüllü hesaplama altyapısı üzerinde çalışır ve Windows, macOS, Linux ve Android cihazlarda kullanılabilir. Veriyi LIGO'nun kütleçekim dalgası dedektörlerinden, MeerKAT radyo teleskobundan, Fermi gama ışını uydusundan ve Arecibo arşivinden alır.

Kim geliştirdi, ne zamandan beri var?

Proje 19 Şubat 2005'te başladı. Max Planck Topluluğu'na bağlıdır; Hannover'deki Max Planck Kütleçekim Fiziği Enstitüsü ile ABD'deki Wisconsin-Milwaukee Üniversitesi çalışmayı yürüten merkezlerdir. Projenin yöneticisi, aynı zamanda enstitünün müdürü olan Bruce Allen'dır. Destekçiler arasında Max Planck Topluluğu, Amerikan Fizik Derneği ve ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) sayılır. Proje, 2005 Dünya Fizik Yılı ve 2009 Uluslararası Astronomi Yılı etkinliklerinde yer almıştır.

Evde çalışan BOINC bilgisayarları. Ortadaki ekranda Einstein@Home'un gökyüzü haritası görünen ekran koruyucusu çalışıyor.
Stefan Ledwina / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

BOINC nedir ve Einstein@Home ile ilişkisi ne?

BOINC (Berkeley Open Infrastructure for Network Computing), Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'in Uzay Bilimleri Laboratuvarı'nda David P. Anderson'ın önderliğinde geliştirilen açık bir altyapıdır. İlk sürümü 10 Nisan 2002'de yayımlandı; NSF desteğiyle geliştirildi ve yazılım LGPL (GNU Küçük Genel Kamu Lisansı) ile dağıtılıyor. BOINC bir bilim projesi değil, bilim projelerinin çalıştığı bir çatıdır: bilgisayarınıza tek bir istemci kurarsınız, istemci seçtiğiniz projelerden iş paketleri indirir, hesaplar ve sonucu geri gönderir. Einstein@Home bu projelerden biridir; Rosetta@home, climateprediction.net, LHC@home, World Community Grid, MilkyWay@home ve PrimeGrid de aynı altyapıyı kullanır. Resmî sitesi "yaklaşık 30 bilim projesi"nden söz eder.

BOINC'in kullanımını kolaylaştıran iki seçenek vardır. Birincisi Science United: hangi bilim alanlarını desteklemek istediğinizi seçersiniz, hangi projenin çalışacağına sistem karar verir. İkincisi doğrudan BOINC'i kurup projeyi kendiniz eklemektir; belirli bir projeye (örneğin Einstein@Home'a) odaklanmak ya da sıralama yarışlarına katılmak isteyenler bu yolu seçer.

Gönüllü hesaplamanın dönüm noktaları
Uzay Gündem
Verileri göster
1999SETI@home başladı
2002İlk BOINC sürümü
2005Einstein@Home başladı
2010İlk pulsar keşfi duyuruldu
2020SETI@home yeni iş dağıtmayı bıraktı

SETI@home'un mirası

SETI@home 17 Mayıs 1999'da halka açıldı ve Arecibo radyo teleskobunun verisini milyonlarca gönüllünün bilgisayarına paylaştırarak dünya dışı akıllı yaşamın sinyallerini aradı. Projenin ekibinde David Anderson, Dan Werthimer ve Eric Korpela gibi Berkeley araştırmacıları vardı. Mart 2020'de yeni iş dağıtmayı bıraktı; ekip, gönüllü işlemde "azalan verim" noktasına gelindiğini ve yirmi yıllık birikmiş veriyi çözümlemeye odaklanmak gerektiğini açıkladı. Doğrulanmış bir uzaylı sinyali bulunmadı; en dikkat çeken aday, Eylül 2004'te duyurulan SHGb02+14a kaynağı oldu. 2016'dan itibaren proje Breakthrough Listen girişiminin verisini de işlemeye başlamıştı. SETI@home'un en kalıcı sonucu belki de bilimsel değil, teknik oldu: aynı fikri her proje için yeniden yazmak yerine BOINC doğdu ve Einstein@Home gibi projeler o hazır altyapının üzerine kuruldu. SETI'nin ne olduğunu SETI sözlük maddesinde, dünya dışı yaşam arayışının genel çerçevesini ilgili kuram sayfasında okuyabilirsiniz.

Einstein@Home ne arıyor?

Projenin hedefi, dönen nötron yıldızlarından gelen çok zayıf sinyallerdir. Nötron yıldızlarını ve pulsarları ayrı bir ansiklopedi maddesinde anlattık; burada yalnız aramanın üç koluna değinelim.

Radyo pulsarları

Gönüllüler, Arecibo (PALFA Konsorsiyumu verisi) ve Parkes çok ışınlı tarama verisini çözümler. Aralık 2023 itibarıyla proje 55 radyo pulsarı bulmuştu: 24'ü Parkes, 31'i Arecibo verisinden. İlk önemli sonuç, gönüllü hesaplamayla bir pulsarın ilk kez keşfedilmesi oldu: PSR J2007+2722. Pulsar, Arecibo'nun Şubat 2007'de topladığı veride, Ames (Iowa) sakini Chris ve Helen Colvin ile Mainz Üniversitesi'nden Daniel Gebhardt'ın bilgisayarlarının işlediği iş paketlerinde ortaya çıktı; keşif Ağustos 2010'da duyuruldu. Yaklaşık 24,5 milisaniyede bir dönen bu yıldız, Tilki (Vulpecula) takımyıldızı yönünde, yaklaşık 17.000 ışık yılı uzaklıkta ve kökeni bakımından "kopmuş bir yeniden hızlandırılmış pulsar" olması en olası görülen yalnız (çift sistemin parçası olmayan) bir milisaniye pulsarı olarak sınıflandırılıyor. Pulsarların Türkçedeki adı olan "atarca"yı sözlükte bulabilirsiniz.

Gama ışını pulsarları

Fermi uydusunun Büyük Alan Teleskobu'nun (LAT) verisinden bulunan gama ışını pulsarlarının sayısı Aralık 2023'te 39'du. Proje ayrıca 2018'de yalnızca gama ışınlarında görünen ilk milisaniye pulsarını bulduğunu bildirdi. Toplamda resmî site, gönüllülerin 90'dan fazla yeni nötron yıldızı bulduğunu bildiriyor.

Sürekli kütleçekim dalgaları

LIGO'nun saniyeler süren çarpışma sinyallerinden (ilki GW150914) farklı olarak, proje sürekli kütleçekim dalgalarını arar: yüzeyinde minik "dağlar" bulunan ve hızla dönen bir nötron yıldızının yayabileceği, çok zayıf ve uzun süre sabit kalan sinyaller. Böyle bir sinyalin hangi dönme hızında, gökyüzünün hangi noktasında ve hangi frekansta saklandığını bilmediğimiz için aramada çok sayıda olasılık denenir; gönüllü bilgisayarların işi budur. Einstein@Home LIGO'nun S3-S6 gözlem dönemlerinin ve gelişmiş LIGO'nun O1-O3 dönemlerinin verisini çözümledi. Resmî sayfalarda gönüllülerin bulduğu bir sürekli kütleçekim dalgası kaynağı bildirilmiyor; keşifler yeni pulsar tarafında. Projenin tanıtım sayfası, gelişmiş LIGO dedektörlerinin son gözlem dönemlerinde 90'dan fazla kara delik ve nötron yıldızı birleşmesi yakaladığını da belirtir. Konunun temelleri kütleçekim dalgası maddesinde, tarihi kuram sayfasında, gözlemevinin kendisi LIGO sayfasında anlatılıyor.

Ücretsiz mi, açık kaynak mı?

İkisi de. Einstein@Home'un yazılımı GNU Genel Kamu Lisansı'nın 2. sürümü (ya da sonrası) ile, BOINC ise LGPL ile dağıtılır. Katılmak için ücret ödenmez; masraf, bilgisayarınızın harcadığı elektrik ve çıkardığı ısıdır. Resmî ana sayfa, bugüne kadar 500.000'in üzerinde gönüllünün katıldığını belirtir. Aralık 2023 itibarıyla aktif kullanıcı sayısı 16.069, aktif bilgisayar sayısı 34.751 ve toplam işlem gücü yaklaşık 7,7 petaFLOPS'tu.

Einstein@Home rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Başlangıç19 Şubat 2005
Radyo pulsarı55
Gama ışını pulsarı39
Aktif kullanıcı16.069
Aktif bilgisayar34.751
İşlem gücü7,7 petaFLOPS

Hangi cihazlarda çalışır?

BOINC'in indirme sayfası Windows (64 bit ve 32 bit), macOS (Intel ve Apple Silicon, ayrıca eski işlemciler için sürümler) ve Android (APK dosyası) için paket sunar; Linux için kurulum yönergeleri GitHub'daki belgelere yönlendirilir. Genel olarak Raspberry Pi OS ve FreeBSD de desteklenenler arasında anılır. Einstein@Home, güçlü bir ekran kartınız varsa onu da kullanabilir: NVIDIA (CUDA) ve AMD (OpenCL) için GPU uygulamaları vardır.

Türkçe desteği konusunda emin olamadığımız noktayı açıkça söyleyelim: BOINC ve Einstein@Home sitelerinde dil seçici olduğu görülüyor, ancak Türkçe çevirinin var olduğunu ya da ne kadar tamamlandığını resmî kaynaklarda doğrulayamadık. Kurulumdan önce kendi ekranınızdan bakın; İngilizceyle karşılaşmaya hazırlıklı olun.

Kimin işine yarar?

  • Öğrenci: Kendi bilgisayarınızın gerçek bir araştırmaya katkı verdiğini görmek, pulsar ve kütleçekim dalgası gibi konularla ders dışı bir bağ kurmaya yarar. Ekran koruyucu, aranan gökyüzü bölgesini harita üzerinde gösterir.
  • Amatör gözlemci: Teleskopla gözlem yapamadığınız bulutlu gecelerde de gökbilime katkı verebilirsiniz. Gökyüzü haritası görmek için Stellarium ya da KStars gibi programlar bu işi tamamlar.
  • Araştırmacı: Bu program size veri analiz aracı sunmaz; ancak kendi hesaplama projesini gönüllülerle yürütmek isteyenler BOINC'in nasıl bir altyapı olduğunu inceleyebilir.

Nasıl başlanır?

  1. Bilgisayarın sahibi siz değilseniz, sahibinden izin alın; BOINC'in indirme sayfası da bunu şart koşar.
  2. BOINC istemcisini işletim sisteminize uygun paketten kurun.
  3. Einstein@Home'u proje olarak ekleyin (Science United'ı kullanırsanız alan seçimi yeterlidir) ve bir hesap oluşturun.
  4. Tercihlerde işlemci kullanımını, bilgisayarın yalnız boşta ya da yalnız prizdeyken çalışmasını ve ekran kartı kullanımını ayarlayın. Dizüstüde pil modunu kapatmak iyi bir başlangıçtır.
  5. Bir süre çalıştırıp sıcaklığa ve fan gürültüsüne bakın; rahatsız ediyorsa kullanım oranını düşürün.

Benzer projelerle fark

ProjeNe ararKatkı biçimi
Einstein@HomePulsarlar ve sürekli kütleçekim dalgalarıBilgisayarın işlem gücü (BOINC)
SETI@homeDünya dışı akıllı yaşam sinyali (2020'de yeni iş dağıtımı durdu)Bilgisayarın işlem gücü (BOINC)
Rosetta@homeProtein yapısı tahmini (Washington Üniversitesi, Baker laboratuvarı; 2005)Bilgisayarın işlem gücü (BOINC)
Zooniverse projeleriGalaksi, gezegen adayı ya da kahverengi cüce görüntüleriİnsan gözü ve dikkat; kurulum gerekmez

İşlem gücü yerine insan gözünü isteyen projeler için Zooniverse ve Backyard Worlds maddelerine bakın. Folding@home ayrı bir gönüllü hesaplama projesidir ve protein katlanmasına odaklanır.

Kısaca

  • Einstein@Home, 19 Şubat 2005'te başlayan ve Max Planck Topluluğu'nca yürütülen gönüllü hesaplama projesidir; pulsar ve sürekli kütleçekim dalgası arar.
  • BOINC (Berkeley, 2002) altyapısı üzerinde çalışır; SETI@home'un bıraktığı teknik miras budur.
  • Gönüllüler 90'dan fazla yeni nötron yıldızı buldu; ilk pulsar keşfi PSR J2007+2722 (2010'da duyuruldu).
  • Ücretsiz ve açık kaynaktır; Windows, macOS, Linux ve Android'de, isterseniz ekran kartıyla çalışır.
  • Türkçe arayüz desteğini doğrulayamadık; kurulumdan önce kendi ekranınızda kontrol edin.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar