Müvakkit
Müvakkit, cami ya da medresede astronomi bilgisiyle namaz vakitlerini hesaplayan, saati tutan ve takvimi gözeten görevlidir; Osmanlı'da camilerin yanında müvakkithaneleri vardı.
- İngilizce karşılığı
- Muwaqqit
- İlgili alan
- Astronomi
Müvakkit (Arapçası muwaqqit; Türkçede "muvakkit" diye de yazılır), bir cami ya da medrese gibi İslami kurumda zamanı tutmakla ve namaz vakitlerini düzenlemekle görevli astronomdur. Sözcük "vakit" kökünden gelir. Görevin bilimsel yanı, Güneş'in ve yıldızların gökteki konumundan zamanı hesaplayan ilm-i mikat (vakit bilimi) adlı alana dayanır. Yani müvakkit, günlük ibadetin saatini gök hareketlerinden çıkaran kişidir.

Müezzinle farkı
İkisi sık karıştırılır. Müezzin dinî takvası ve sesi için seçilirdi; müvakkit ise astronomi bilgisi ve becerisi için. Her camide müvakkit da bulunmazdı. Büyük camilerin çoğu bile gölge boyu ve alacakaranlık gözlemi gibi geleneksel yöntemlerle çalışan müezzinlere güvenirdi. Gece zamanı genel olarak Ay'ın konaklarından (menzillerinden) tutulurdu.
Görevleri
Asıl iş, astronomi ve öteki sayısal bilimlerle günlük namaz vakitlerini belirlemekti. Bunun yanında müvakkitler zaman tutma üzerine risaleler yazar, kadran ve güneş saati gibi aletleri kullanır, İslam takvimini izler ve kıble yönünü belirlerdi. Tarihçiler rolün ne kadar uzmanlaşmış bir meslek olduğunda ayrışır. David A. King müvakkitliği ayrı bir uzmanlık olarak görür; Sonja Brentjes ise çoğu zaman bunun, müderrisliğin "yalnızca bir yüzü" olduğunu söyler. İkisi de kaynakların azlığı yüzünden rolün kesin sınırlarının çizilemediğini belirtir.
Ücretler yüksek değildi. King'in bulduğu 15.-16. yüzyıl Kahire vakfiyelerinden birinde Emir Qanim Camii bir müvakkite ayda 200 dirhem ödüyordu; aynı belgede imama 900, hatibe 500, müezzine 200, hizmetliye 300 dirhem yazılıdır. Brentjes'e göre bu düşük ücretler müvakkitleri öğretmenlik gibi başka işlere iterdi.
Tarihçe
Görev, kayıtlara ilk kez 13. yüzyılın sonunda Memlük Kahiresi'ndeki Amr b. el-As Camii'nde girer. Adıyla bilinen ilk müvakkit Ebü'l-Hasan Ali b. Abdülmelik b. Sim'un'dur (ö. 1286-87); bu camide 30 yıl çalışmış, oğlu ve torunu da aynı görevi sürdürmüştür. 14. ve 15. yüzyıllar zirve dönemidir. Şam'daki Emevi Camii'nde bir müvakkit ekibine başkanlık eden İbnü'ş-Şâtır (1304-1375) iki zic yazmış, usturlap ve güneş saati yapmıştır. Gezegen modelleri matematiksel olarak Kopernik'inkilerle aynıydı, ama Dünya merkezliydi. Şemseddin el-Halilî (1320-1380) Şam için vakit cetvelleri ve herhangi bir yerden Mekke yönünü bulma tabloları hazırlamıştır. Bu dönemde müvakkitlere yönelik eleştiri de vardı: Kadı Tâceddin es-Sübkî, saflarında müneccimlerin ve kâhinlerin bulunduğunu söyleyerek onları eleştirmiştir.
15. yüzyılda uygulama Anadolu'ya da yayıldı. Merkez ise Mısır'da, Kahire'deki Ezher Camii'ne kaydı, ama bilimsel üretim azaldı. King'e göre Irak, İran, Hindistan ve Orta Asya'da müvakkit faaliyetine dair kanıt yoktur.
Osmanlı'da müvakkithane
Mikat ilmi ve müvakkitlik Osmanlı'da da sürdü; Osmanlılar Memlükleri 1517'de fethetmişti. Müvakkitlerin işi müneccimbaşının denetimindeydi. Aydın Sayılı, İstanbul'daki birçok camide "müvakkithane" denen oda ya da yapıların bulunduğunu not eder. Bunları padişahlar ve devlet büyükleri hayır işi olarak yaptırıp himaye etti; sayıları zamanla arttı ve 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyılda en yüksek düzeye çıktı. Ayasofya'nın müvakkithanesi bunlardan biridir.
Osmanlı müvakkitleri, daha önce cetveli olmayan yerler için de vakit cetvelleri hazırladı; 18. yüzyılda mimar Salih Efendi'nin zaman tutma cetvelleri başkentin müvakkitleri arasında yaygındı. Mevcut tabloları, günün 12:00'sinin gün batımında tanımlandığı Osmanlı (alaturka) usulüne uyarlamak da onların işiydi. Bu, her gün değişen bir kaydırma gerektiriyordu. 18. yüzyılda mekanik saatler yaygınlaşınca müvakkitler bunları araçlarına kattı, çoğu saat yapımı ve onarımında uzmanlaştı. Yüzyılın sonunda cep saatleri yayılınca insanların saatlerini müvakkithanenin saatine göre ayarlaması olağan bir uygulama hâline geldi.
Fas'taki benzeri
Müvakkithane yalnızca Osmanlı'ya özgü değildi. Fas'ta Merinîler döneminden itibaren birçok camiye "Dar el-Müvakkit" eklenmiştir; genellikle minareye bitişiktir ve avluya bakan galerinin üstünde, çift kemerli süslü bir pencereyle belli olur. Fes'teki Karaviyyin Camii'nin müvakkithanesi 1286'da, eski minarenin yenilenmesi sırasında eklenmiştir. Orada bugün ayakta kalan tek saat, müvakkit Ebu Zeyd Abdurrahman b. Süleyman el-Lecaî'nin yaptığı, 20 Kasım 1361'de yerine konan su saatidir; artık çalışmamaktadır.

Bugün
19. yüzyıldan itibaren dinî ya da dinî otoritelerce onaylı bilimsel kurumlar yıllık namaz vakti cetvelleri hazırlamaya başladı. Vakitler takvimlerde, almanaklarda ve gazetelerde yer aldı; Ramazan'da imsakiyeler basıldı. Son on yıllarda bazı camiler yerel vakitleri hesaplayan elektronik saatler kurdu. Bugün bir müezzin, müvakkitin uzmanlığına gerek kalmadan cetvele ya da saate bakarak ezan okuyabilir. Meslek böylece gündelik hayattan çekildi, ama bıraktığı tablolar, aletler ve müvakkithane binaları gözlemevi geleneğinin gündelik hayata en yakın hâlini gösterir.
Sık karıştırılanlar
- Müvakkit ≠ müezzin: biri ibadetin çağrısını yapar, öteki vaktin hesabını tutar.
- Müvakkit ≠ müneccim: müvakkitin işi zaman ve yön hesabıdır. Osmanlı'da müvakkitlerin işi, müneccimbaşının denetimindeydi; Sübkî'nin eleştirisi de saflarında müneccim ve kâhinlerin bulunduğu yönündeydi.
- Müvakkithane: müvakkitin kullandığı, caminin yanında yer alan oda ya da yapıdır; Arapçası Dar el-Müvakkit, Türkçesi "müvakkit locası" gibi anlaşılabilir.
















