Harezmi

Harezmi (Muhammed bin Musa el-Harezmi), 9. yüzyılda Bağdat'taki Beytülhikme'de çalışmış bir matematikçi, gökbilimci ve coğrafyacıdır. Gökbilimde, Güneş'in, Ay'ın ve dönemin bilinen gezegenlerinin hareketlerini hesaplamaya yarayan ünlü zicini ve usturlap üzerine iki kitap yazdı. Matematikte cebirin kurucularından sayılır: “cebir” sözcüğü kitabının adından, “algoritma” sözcüğü ise adının Latince biçiminden gelir. Ay'ın uzak yüzündeki bir krater ve iki asteroit onun adını taşır.

Erken yaşamı

Harezmi 780 dolaylarında doğdu. Ortaçağ yazarı İbnü'n-Nedim doğum yerini Harezm olarak verir; Türkçe kaynaklar bölgedeki Hive kentini anar. Bilim tarihçisi David King ise adındaki “Kutrubbulî” nisbesine dayanarak Bağdat yakınlarında doğmuş olabileceğini savunur. Temel eğitimini Harezm'de aldıktan sonra ilerlemek için Bağdat'a gittiği ve orada yerleştiği aktarılır. 850 dolaylarında öldü.

Beytülhikme yılları

Halife Memun döneminde Bağdat, Yunanca, Farsça ve Sanskritçe bilim metinlerinin Arapçaya çevrildiği büyük bir merkeze dönüştü. Bu çalışmaların merkezi Beytülhikme'ydi (Bilgelik Evi). Harezmi 820 dolaylarında burada gökbilimci ve kütüphane başı olarak görevlendirildi; çalışmalarının çoğunu 813-833 yılları arasında yaptı.

Gökbilim çalışmaları

Zîcü's-Sindhind

Zic, gök cisimlerinin konumlarını hesaplamaya yarayan tablolarla bunların kullanımını anlatan açıklamalardan oluşan astronomi el kitabıdır. Harezmi'nin 820 dolaylarında hazırladığı Zîcü's-Sindhind, yaklaşık 37 bölüm ve 116 tablodan oluşur. Tablolar Güneş'in, Ay'ın ve o dönemde bilinen beş gezegenin hareketlerini gösterir; aralarında bir sinüs tablosu da vardır. Eser, Hint astronomi yöntemlerine dayanan Arapça ziclerin ilki kabul edilir ve İslam gökbiliminde bir dönüm noktası sayılır.

Zicin arka planı da ilginçtir. Hint gökbilimci Brahmagupta'nın 7. yüzyılda yazdığı Brâhmasphutasiddhânta, 770'lerin başında Bağdat'ta Halife Mansur'un sarayına ulaşmış ve Sanskritçeden Arapçaya çevrilmişti; Araplar bu eseri “Sindhind” diye andı. Harezmi zicinin büyük bölümünü bu Hint tablolarına dayandırdı, Batlamyus'un Almagest'inden ve Sasani dönemi Farsça tablolardan (Zîc-i Şâh) da yararlandı. Böylece Hint, Yunan ve İran gökbilim gelenekleri tek bir eserde buluştu.

Arapça aslı kayıptır. Günümüze ulaşan metin, Endülüslü gökbilimci Mesleme el-Mecritî'nin 1000 dolaylarında yaptığı düzenlemenin Latince çevirisidir; bu çevirinin 1126'da Bathlı Adelard tarafından yapıldığı düşünülür.

Usturlap ve güneş saatleri

Usturlap, gök cisimlerinin ufuktan yüksekliğini ölçmeye, saati ve yönü bulmaya yarayan el aletidir. Harezmi usturlabın yapımı ve kullanımı üzerine iki kitap, güneş saatleri üzerine de ayrı bir eser yazdı. Türkçe kaynaklara göre zicinde sinüsün yanında kosinüs tabloları da bulunur ve küresel trigonometriye dair bir incelemenin de ona ait olduğu düşünülür.

Cebir ve algoritma

Harezmi'nin en çok bilinen kitabı, Türkçede “Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplama Üzerine Özlü Kitap” diye çevrilen El-Kitâbü'l-Muhtasar fî Hisâbi'l-Cebr ve'l-Mukâbele'dir. 820 dolaylarında, Halife Memun'un teşvikiyle yazıldığı aktarılır. Kitap birinci ve ikinci dereceden denklemleri sistemli biçimde çözer; bunu yaparken iki temel işlem kullanır: eksi terimleri denklemin öbür tarafına geçirmek anlamına gelen “el-cebr” (tamamlama) ve iki taraftaki benzer terimleri sadeleştirmek anlamına gelen “el-mukâbele” (dengeleme). “Cebir” sözcüğü bu ilk işlemin adından türemiştir. Eser 1145'te Chesterlı Robert tarafından Latinceye çevrildi ve Türkçe kaynaklara göre 16. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinde ders kitabı olarak okutuldu.

825 dolaylarında yazdığı Hint rakamlarıyla hesap kitabı, onluk konumsal sayı sisteminin, yani bugün kullandığımız rakamların Orta Doğu'ya ve Avrupa'ya yayılmasına katkı yaptı. Kitabın Latince çevirisi Algoritmi de numero Indorum (Hint Rakamları Üzerine Algoritmi) adını taşıyordu; “algoritma” terimi buradaki “Algoritmi”den, yani Harezmi'nin Latinceleşmiş adından doğdu.

Dünya'nın görünüşü

833'te tamamladığı Kitâbu Sûreti'l-Arz (Dünya'nın Görünüşü Kitabı), Batlamyus'un Coğrafya'sını yeniden düzenler ve 2.402 yerin koordinatlarını listeler. Harezmi, Batlamyus'un Akdeniz'in uzunluğu için verdiği abartılı değeri düzeltti. Eserin bilinen tek nüshası Strazburg'dadır; içinde harita yoktur, ancak koordinatlardan haritalar yeniden çizilmiştir. Halife Memun için yürütülen Dünya'nın çevresini ölçme çalışmasına ve bir dünya haritası hazırlanmasına da katıldı; bu projede 70 coğrafyacıyı yönettiği aktarılır. Ayrıca Yahudi takviminin hesaplanmasına dair bir risale yazdı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Harezmi'nin zici, Hint ve Yunan gökbilim birikimini Arapçada bir araya getirerek sonraki yüzyıllarda yazılacak pek çok zicin yolunu açtı. Adından türeyen “algoritma” kavramı ise bugün, bir uzay aracının yörüngesini hesaplayan yazılımlardan teleskop verilerini işleyen programlara kadar her yerde karşımıza çıkar. Ay'ın uzak yüzündeki Al-Khwarizmi krateri ile 1986'da keşfedilen 13498 Al Chwarizmi ve 1997'de keşfedilen 11156 Al-Khwarismi asteroitleri onun adını taşır.

Mirası

Sovyetler Birliği döneminde doğumunun 1200. yılı için posta pulu basıldı. Özbekistan'ın Hive kentinde ve Madrid'deki üniversite yerleşkesinde heykelleri bulunur; Madrid'deki heykel 2020'de dikildi. İspanyolcadaki “guarismo” ve Portekizcedeki “algarismo” (rakam) sözcükleri de adından gelir.

Bilmeye değer

• Zicinin Arapça aslı kayıptır; bugün Latince çevirisinden biliniyor.
• Coğrafya kitabının bilinen tek nüshası Strazburg'da korunuyor.
• Kullandığı başlangıç meridyeni Batlamyus'unkinin yaklaşık 10 derece doğusundaydı ve birçok Orta Çağ İslam atlasında kullanılmaya devam etti.
• Bazı araştırmacılar, Benî Musa kardeşlerin en büyüğü Muhammed bin Musa ile aynı kişi olabileceğini ileri sürmüştür.