Nasirüddin Tusi

Nasirüddin Tusi (Muhammed bin Muhammed bin Hasan et-Tusi), 13. yüzyılda yaşamış İranlı bir gökbilimci, matematikçi ve filozoftur. Hülagü Han'ın desteğiyle kurduğu Meraga Rasathanesi, döneminin en büyük bilim merkezlerinden biri oldu ve Semerkant'tan İstanbul'a sonraki gözlemevlerine örnek oluşturdu. İki dairenin dönüşünden düz bir çizgi boyunca hareket elde eden “Tusi çifti”, Batlamyus'un gezegen modelini düzeltme çabasının en bilinen ürünüdür. Trigonometriyi astronomiden bağımsız bir dal olarak ele alan ilk bilginlerden biri olarak da anılır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Tusi 1201'de Horasan'daki Tus kentinde doğdu; doğum günü kaynaklarda 17 ve 18 Şubat olarak farklı verilir. Babası ve dayısının etkisiyle kelam, felsefe ve matematiğe yöneldi. Matematiği Kemalüddin Hâsib'den öğrendi; İbn Sina'nın İşârât adlı eserini uzun yıllar inceledi ve sonradan bu esere kapsamlı bir şerh yazdı.

Alamut yılları

Tusi uzun süre Nizari İsmaili devletinin hizmetinde, önce Kuhistan'da, ardından Alamut ve Meymundiz kalelerinde çalıştı. 1256'da Hülagü Han Alamut'u ele geçirince Tusi, Moğol hükümdarının hizmetine müneccim olarak girdi; bu süreçte birçok kütüphanenin kurtarılmasına yardım ettiği aktarılır. Bazı kaynaklar onun Alamut'un savunmasını ele verdiğini öne sürer; 1258'deki Bağdat kuşatmasında Moğol ordusunun yanında bulunduğu da yaygın olarak kabul edilse de tartışmalıdır.

Meraga Rasathanesi

Hülagü'nün desteğiyle, İlhanlıların başkenti Meraga'nın batısındaki bir tepede 1259'da bir gözlemevinin inşasına başlandı. Yapım 3 ila 5 yıl sürdü ve gözlemevi bir vakıf geliriyle finanse edildi. Tusi kurumun ilk yöneticisi oldu.

Yaklaşık 400 metreye 150 metrelik bir alana yayılan yerleşkede merkezî bir kule, beş dairesel platform, metal işleme atölyesi, konutlar ve Güneş'i izlemek için büyük bir kubbe bulunuyordu. Gözlemlerde duvar kadranı (duvara sabitlenmiş büyük bir açı ölçer) ve armil küre (gök çemberlerini gösteren halkalı gözlem aleti) kullanıldı. Gözlemevinin yanında büyük bir kütüphane kuruldu; Türkçe kaynaklarda burada 400 bin kadar kitap toplandığının sanıldığı belirtilir. Kurumda yüzü aşkın gökbilimcinin çalıştığı aktarılır; Muhyiddin el-Mağribi, Müeyyedüddin el-Urdî ve Kutbüddin Şirazi bunlar arasındadır.

Gözlemevi 50 yılı aşkın süre çalıştı. Hülagü ve oğlu Abaka Han'ın ölümünden sonra destek azaldı, depremlerle de harabeye döndü. Kalıntılar 1972'de kazıldı; bugün bir koruma kubbesi altındadır ve 2022'de restorasyon çalışmaları başladı.

Zîc-i İlhânî

Meraga'daki yaklaşık 12 yıllık gözlemlerin sonucu, Abaka Han döneminde tamamlanan Zîc-i İlhânî oldu. Zic, gök cisimlerinin konumlarını hesaplamaya yarayan tablolardan oluşan astronomi el kitabıdır; İlhânî tabloları gezegenlerin hareketlerini hesaplamak için kullanıldı. Eserin tamamlanma tarihi kaynaklarda 1272 olarak geçer.

Tusi çifti

Batlamyus, gezegenlerin gökyüzündeki düzensiz görünen hareketlerini açıklamak için “ekuant” denen yardımcı bir nokta kullanmıştı: Gezegen, kendi yörünge çemberinin merkezine göre değil, bu merkez dışı noktaya göre düzgün hızla dönüyormuş gibi hesaplanıyordu. Bu çözüm hesapta işe yarasa da gök cisimlerinin düzgün dairesel hareket ettiği ilkesiyle çelişiyordu.

Tusi, 1247'de yazdığı Tahrîrü'l-Mecistî (Almagest Şerhi) adlı eserinde bir geometrik düzenek önerdi: Küçük bir daire, çapı kendisinin iki katı olan büyük bir dairenin içinde döner. Bu durumda küçük dairenin çevresindeki bir nokta, büyük dairenin çapı boyunca düz bir çizgide ileri geri gider. Böylece yalnızca dairesel hareketlerden doğrusal bir salınım elde edilir. Bu düzenek sonradan birçok gezegen için ekuantın yerine kullanıldı; Tusi yalnızca Merkür için bir çözüm bulamadı. “Tusi çifti” adını ise 1966'da bilim tarihçisi E. S. Kennedy verdi.

Kopernik'in Göklerin Dönüşü Üzerine (De revolutionibus) kitabında da benzer modeller yer alır. Bazı tarihçiler Kopernik'in bu fikri bir aktarım yoluyla öğrendiğini düşünür, ancak bu yol belirlenebilmiş değildir; doğrudan bir kanıt yoktur ve Kopernik'in düzeneği bağımsız olarak bulmuş olabileceğini savunanlar da vardır.

Trigonometri ve diğer çalışmaları

Tusi, trigonometriyi astronominin yardımcı aracı olmaktan çıkarıp bağımsız bir dal olarak ele alan ilk bilginlerden biri sayılır. Şeklü'l-Kattâ (Dörtgen Üzerine İnceleme) adlı eseri, düzlem ve küresel trigonometrinin erken ve kapsamlı bir anlatımıdır. Dik açılı küresel üçgenlerin altı durumunu ilk kez sıraladı; düzlem üçgenler için sinüs yasasını verdi, küresel üçgenler için sinüs ve tanjant yasalarını ortaya koydu.

Tusi, Samanyolu'nun çok sayıda küçük ve birbirine yakın yıldızdan oluştuğunu yazdı; bu görüş 1610'da Galileo'nun teleskop gözlemleriyle doğrulandı. Felsefe, mantık ve ahlak alanında da eserler verdi; Ahlâk-ı Nâsırî bunların en tanınmışıdır.

Uzay ve astronomiye etkisi

Meraga Rasathanesi, gözlem, aletler, kütüphane ve uzman kadroyu tek çatı altında toplayan bir araştırma kurumu modeli ortaya koydu. Bu model Semerkant'taki Uluğ Bey Gözlemevi'ne, İstanbul'da Takiyüddin'in kurduğu gözlemevine ve Hindistan'ın Caypur kentindeki Jantar Mantar'a örnek oldu. Tusi çifti ise Batlamyus astronomisini içeriden sorgulayan Meraga okulunun simgesi olarak bilim tarihinde yerini korur.

Mirası

Tusi, 26 Haziran 1274'te Bağdat'ın Kazımiye semtinde öldü ve orada defnedildi. Ay'ın güney yarıküresindeki yaklaşık 60 kilometre çaplı Nasireddin krateri ile 1979'da Nikolay Çernıh'ın keşfettiği 10269 Tusi asteroidi onun adını taşır. Google, 2013'te 812. doğum gününü bir Doodle ile kutladı; İran'da doğum günü Mühendisler Günü olarak anılır.

Bilmeye değer

• Tusi çifti adı, düzenekten yaklaşık 700 yıl sonra, 1966'da konuldu.
• Meraga'ya 2022'de restorasyon çalışmaları başladı.
• İbn Haldun, Mukaddime'de ondan söz eder.
• Doğum günü İran'da Mühendisler Günü'dür.