Uluğ Bey Gözlemevi

Uluğ Bey Gözlemevi, Timur'un torunu ve Semerkant hükümdarı Uluğ Bey'in 1420'lerde bugünkü Özbekistan'ın Semerkant kentinde kurdurduğu gözlemevidir. Orta Çağ İslam dünyasının bu türden son büyük gözlemevi sayılır. Burada Ali Kuşçu, Kadızade-i Rumi ve Gıyaseddin Cemşid el-Kaşi gibi dönemin önde gelen gökbilimcileri çalıştı. Gözlemevinin en önemli ürünü, yaklaşık 1000 yıldızın konumunu veren Zîc-i Sultanî'dir. Uluğ Bey'in 1449'da öldürülmesinin ardından yapı yıkıldı; kalıntıları ancak 1908'de yeniden bulundu.

Tarihçe

Uluğ Bey, Şahruh'un oğlu ve Timur'un torunuydu; matematik ve astronomiye derin ilgi duyan bir hükümdardı. El-Kaşi'nin mektuplarından, Uluğ Bey'in Meraga Gözlemevi'ni ziyaretinin onu etkilediği anlaşılır; kendi gözlemevi de Nasirüddin Tusi'nin tasarladığı Meraga'nın planı örnek alınarak kuruldu. Tarihçiler bu girişimin arkasında bilim merakının yanında siyasi ve ekonomik nedenler de görür. Semerkant'ta önce bir medrese yaptırdı, ardından medresede yürütülen matematik ve astronomi çalışmalarını uygulamaya dökmek için gözlemevini kurdurdu.

Temel 1420'lerin ilk yarısında (Hicri 823) atıldı. Bitiş tarihi tartışmalıdır; çoğu kaynak 1428 civarını verir. Uluğ Bey, altmıştan fazla matematikçi ve gökbilimciyi Semerkant'a çağırdı. Gözlemevinin ilk yöneticisi Gıyaseddin Cemşid el-Kaşi oldu; onun ölümünden sonra yönetimi Anadolulu (Bursa doğumlu olduğu aktarılan) Kadızade-i Rumi, Kadızade'nin ölümünden sonra da öğrencisi Ali Kuşçu üstlendi.

El-Kaşi'nin babasına yazdığı mektuplar, gözlemevindeki bilim ortamına dair en önemli kaynaklardandır. Bu mektuplardan, hocaların derslerin önemli bir kısmını ezberden verdiği, toplantılarda Uluğ Bey'in de tartışmalara katıldığı ve astrolojinin o dönemde gökbilimden ayrılmadığı anlaşılır. El-Kaşi, Batlamyus yöntemlerine sıkı sıkıya bağlı kalındığından da yakınır. Mektuplara göre gözlemevinde matematiğin yanında müzik ve aruz da konuşuluyordu, ama el-Kaşi'den asıl işine odaklanması isteniyordu. El-Kaşi ayrıca Semerkant'taki düz çatının üzerine alet yerleştirilebileceğini ve bunun gözlemleri kolaylaştıracağını yazar.

Uluğ Bey 1449'da oğlu Abdüllatif'in emriyle öldürüldü. Hükümdarın ölümüyle birlikte gözlemevi korumasız kaldı, yıkıldı ve bilim insanları kenti terk etmek zorunda kaldı. Ali Kuşçu, Zîc'in bir nüshasıyla birlikte önce Tebriz'e, ardından Fatih Sultan Mehmed'in daveti üzerine İstanbul'a gitti; Ayasofya Medresesi'nde müderris oldu ve 1474'te İstanbul'da öldü. Gözlemevinin yeri zamanla unutuldu.

Aletler ve çalışmalar

Yapı, bir tepenin üzerinde, 46 metre çapında ve 30-33 metre yüksekliğinde silindir biçimli üç katlı bir binaydı. Birinci kat çalışanlara ayrılmıştı; gözlemler kemerli ikinci ve üçüncü katlardan yapılıyordu. Düz çatı, alet yerleştirmeye elverişliydi. Kaynaklara göre Uluğ Bey, yapı için deneyimli bir mimar bulmasını Kadızade-i Rumi'den istedi; Kadızade de matematikçi ve mimar Kaşani'yi önerdi. Yapıda bölgede kolay bulunan ama çok sağlam olmayan tuğla kullanıldı; bu da yüksek bir yapıyı riskli kılıyordu.

Binanın kalbi, Fahri sekstantı denen dev bir meridyen yayıydı. Yaklaşık 40 metre yarıçaplı bu alet, döneminin dünyadaki en büyük astronomi aletiydi. Yayın tamamını yerin üstünde kurmak binanın tehlikeli derecede yükselmesi demekti; bu yüzden aletin bir kısmı yaklaşık 2 metre genişliğinde bir hendeğin içine, yerin altına yerleştirildi. Yay üzerinde bir derece yaklaşık 70,2 santimetreye karşılık geliyordu; bu sayede açılar çok ince bölmelerle okunabiliyordu. Alet; Güneş'in yüksekliğini, yıldız ve gezegen konumlarını, yılın uzunluğunu ve tutulmaları ölçmekte kullanıldı.

Gözlemler, Farsça yazılan ve 1437'de tamamlanan Zîc-i Sultanî'de toplandı. Eser yıldız kataloğunun yanında zaman ölçümü ile gezegen ve yıldız konumlarının hesaplanması için cetveller içerir. Gezegen modeli bakımından Batlamyus geleneğini izler; ama Batlamyus'un yıldızlarını çok daha doğru değerlerle verir. Kendi gözlemlerine dayanan bu katalog, Almagest'ten sonra yayımlanan ilk büyük yıldız kataloğu sayılır.

Önemli başarılar

• Güneş yılının uzunluğu 365 gün 5 saat 49 dakika 15 saniye olarak bulundu; bu değerin hatası yaklaşık 25 saniyedir ve Copernicus'un sonraki hesabından daha doğrudur.
• Dünya'nın eksen eğikliği 23° 30' 17" olarak ölçüldü.
• Zîc'teki sinüs cetveli, 0-87 derece arasındaki her derece için dokuz, 87-90 derece arası için on bir ondalık basamak hassasiyet verir.
• Zîc-i Sultanî 19. yüzyıla dek kullanıldı; Arapça, Türkçe ve İbraniceye çevrildi, yüzlerce yazma nüshası günümüze ulaştı. 17. yüzyılda Oxford'da John Greaves ve Thomas Hyde eser üzerinde çalışarak onu Avrupa'ya tanıttı.

Bugün

Gözlemevinin kalıntılarını 1908'de Rus arkeolog Vasiliy Vyatkin buldu. Bugün özgün yapıdan görülebilen yalnızca temeller ile sekstantın yer altındaki mermer kaplı bölümüdür. 1970'te alanın yanında Uluğ Bey Gözlemevi Müzesi açıldı. Müzede Uluğ Bey'in yıldız haritalarının ve Zîc-i Sultanî'nin el yazmalarının kopyaları, eserin Avrupa'daki önemli basımları, usturlaplar ve gözlemevinin küçük bir canlandırma modeli sergilenir. Gözlemevi, Türk dünyasının astronomi geçmişine ilgi duyanların başlıca uğrak yerlerinden biridir.

Bilmeye değer

• Eser kaynaklarda Zîc-i Uluğ Bey, Zîc-i Cedîd-i Sultanî ve Zîc-i Gürgânî adlarıyla da geçer.
• Yıldız listesinin derlenmesi, Uluğ Bey 26 yaşındayken 1420'de başladı ve 1437'de bitti; yani 17 yıl sürdü.
• Gözlemevinin girişi yakın dönemde birkaç kez yeniden düzenlendi; bu değişiklikler bilimsel değil, görsel amaçlıdır.
• Takiyüddin'in İstanbul'da kurduğu gözlemevinin temel amacı, Uluğ Bey'in cetvellerini yeni gözlemlerle düzeltmekti.

Fotoğraf: Bobyrr · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons