Meraga Rasathanesi

Meraga Rasathanesi, 13. yüzyılın ortasında İlhanlı hükümdarı Hülagü Han'ın desteği ve Nasirüddin Tusi'nin yönetimiyle kurulan gözlemevidir. Bugünkü İran'ın Doğu Azerbaycan eyaletindeki Meraga kentinin batısında, bir tepenin üzerinde yer alır. Yapımına 1259'da başlandı. Zengin alet koleksiyonu, büyük kütüphanesi ve eğitim işleviyle Avrasya'nın en gelişmiş bilim kurumlarından biri sayıldı. Sonraki yüzyıllarda Semerkant'taki Uluğ Bey Gözlemevi ile İstanbul'daki Takiyüddin gözlemevine örnek oldu.

Tarihçe

Hülagü Han, Cengiz Han'ın torunuydu ve Moğol ordusunun batıdaki seferlerini yönetiyordu. 1256'da Moğollar Alamut Kalesi'ni aldı; Nasirüddin Tusi o sırada başka bilginlerle birlikte bu kalede bulunuyordu. Tusi'nin kalede kendi isteğiyle mi kaldığı, yoksa alıkonulduğu mu tartışmalıdır. Hülagü, Tusi'nin bilgisine değer verdi ve onu yanına aldı; Tusi, 1258'deki Bağdat kuşatmasında da Hülagü'nün yanındaydı. Yeni kurulan İlhanlı Devleti'nde vakıfların yönetimi ona verildi.

Tusi, eldeki astronomi cetvellerinin eskidiğini, yenilerinin hazırlanması gerektiğini Hülagü'ye anlattı. Kaynaklara göre astrolojiye ilgi duyan Hülagü gözlemevinin yapımına izin verdi ve yer seçimini Tusi'ye bıraktı; Tusi, Meraga'yı seçti. Başka bir anlatıya göre Hülagü'nün kararında, matematik ve astronomiye ilgi duyan ağabeyi Möngke Han'ın etkisi vardı. Tusi'nin, gözlemevi kurulursa geleceği önceden haber verebileceğini söyleyerek Hülagü'yü ikna ettiği de rivayet edilir. Hülagü daha sonra Meraga'yı İlhanlı Devleti'nin başkenti yaptı. Böylece Hülagü, bir gözlemevini vakıf yoluyla finanse eden ilk hükümdar oldu. Yapım 1259'da başladı ve üç ila beş yıl sürdü. İnşaatı ve alet yapımını Şamlı gökbilimci ve mühendis Müeyyedüddin el-Urdi yürüttü. Tusi; aletlerin yerleştirilmesini, çalışanların seçimini, kütüphanenin kurulmasını ve vakfın yönetimini üstlenen ilk yönetici oldu.

Gözlemevi kurucusundan daha uzun yaşayan ilk gözlemevi oldu; elli yılı aşkın süre çalıştı ve bu sürede yüzden fazla gökbilimci burada araştırma yaptı. Tusi'nin ölümünden sonra yönetimi oğlu Sadreddin, Olcaytu döneminde ise diğer oğlu Asileddin üstlendi. Hülagü'nün 1265'te, oğlu Abaka Han'ın 1282'de ölmesiyle gözlemevi en büyük destekçilerini kaybetti. 14. yüzyılın başında faaliyeti sona erdi; depremler ve parasızlık yüzünden zamanla harabeye döndü, kütüphanesi yağmalandı ya da dağıldı.

Aletler ve çalışmalar

Gözlemevi, yaklaşık 400 metre uzunluğunda ve 150 metre genişliğinde düz tepeli bir sırtın üzerine kuruldu. Ortada dairesel planlı bir ana kule ile çevresinde beş dairesel platform vardı. Alanda aletlerin döküldüğü bir metal atölyesi, yaşam alanları ve bir kütüphane de bulunuyordu. El-Urdi'nin yazdıklarına göre duvar kadranı ve halkalı küre (armiller küre) onun bu gözlemevi için tasarladığı aletler arasındaydı.

Gözlemevi farklı bölgelerden bilginleri bir araya getirdi: Muhyiddin el-Mağribi, Kutbeddin Şirazi, el-Urdi ve Çinli gökbilimci Fao Mun-ji bunlardan bazılarıdır. Bilgin Bar Hebraeus, ömrünün sonlarında kütüphaneyi kullanmak için gözlemevinin yakınına yerleşti ve yapının bir tasvirini bıraktı. Buraya Çin'e kadar uzanan geniş bir coğrafyadan öğrenci geldiği, gözlemevinde öğrencilere yönelik astronomi metinleri okutulduğu bilinir. Kütüphanenin yüz binlerce cilt barındırdığı aktarılır; kaynaklarda 400.000 gibi rakamlar geçer, ama bu sayıyı doğrulamak mümkün değildir.

Önemli başarılar

• On iki yıllık gözlem ve hesaplamanın ardından hazırlanan Farsça Zîc-i İlhanî, Abaka Han döneminde, 1272'de tamamlandı. Eser, gözlemevinin hamisinin adını taşır ve 15. yüzyıla dek yaygın biçimde kullanıldı. Hülagü'nün Çinli gökbilimcisi Fao Mun-ji aracılığıyla gelen Çin astronomisinin izleri de eserde görülür.
• Zîc-i İlhanî, ekinoksların yıllık kaymasını (presesyon) 51 açı saniyesi olarak verir; bugünkü değer yaklaşık 50,2 saniyedir.
• Tusi ve Meraga çevresindeki gökbilimciler, Batlamyus'un gezegen modellerindeki sorunları gidermek için yeni geometrik modeller geliştirdi. Tusi'nin, gözlemevinden önce 1247'de ortaya koyduğu ve bugün "Tusi çifti" diye anılan düzenek, Copernicus'un eserindeki bazı modellere şaşırtıcı ölçüde benzer; bu fikrin Avrupa'ya nasıl ulaştığı ise kesin olarak bilinmiyor.

Zîc-i İlhanî'nin her yönüyle başarılı olduğunu söylemek de doğru olmaz: eserdeki gezegen konumlarının bir kısmı daha eski cetvellerden alınmıştı ve sonraki gökbilimciler bu konumları sert biçimde eleştirdi.

Bugün

Gözlemevinin kalıntıları, Tahran ve Tebriz üniversitelerinin desteğiyle İranlı arkeolog Parviz Varcavand'ın 1972'de başlattığı kazılarla gün yüzüne çıktı. Kazılarda ana kule, alet platformları, bir döküm atölyesi, okul ve kütüphane bölümleri ile İlhanlı dönemine ait sikkeler bulundu. Tepenin batı yamacında, Çin ve Moğol dinî mimarisini andıran kaya oyması mekânlar da yer alır. Yapı 1985'te İran'ın ulusal anıtlar listesine alındı. Kalıntıları korumak için üzerine kubbe biçiminde bir örtü inşa edildi; alanın korunmasından 1970'lerin sonundan bu yana Tebriz Üniversitesi sorumludur.

Bilmeye değer

• Bugün Almanya'nın Dresden kentinde korunan pirinç bir gök küresi, el-Urdi'nin oğlu Muhammed'in imzasını taşır; küre 1562'de Saksonya Prensi August'un koleksiyonuna girdi.
• Tusi, Samanyolu'nun süt rengindeki ışığının çok sayıda küçük yıldızdan kaynaklandığını düşünüyordu.
• İran'ın Safevi hükümdarı I. Abbas 17. yüzyılın başında gözlemevinin onarılmasını istedi, ancak çalışmalar başlamadan öldü.
• Uluğ Bey'in Semerkant'taki gözlemevi, Meraga'nın planı örnek alınarak tasarlandı.
• Tusi'nin ölümünden sonra Meraga'da çalışan Şemseddin Buhari'nin öğrencisi Gregorios Hioniadis, İslam dünyasının astronomi cetvellerini Bizans Rumcasına çevirdi; Meraga çevresinin bilgisi Bizans'a bu yoldan da ulaştı.

Fotoğraf: ایوب فارابی · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons