23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Tutulma

Tutulma, bir gök cisminin başka bir cismin gölgesine girmesi ya da başka bir cisim tarafından örtülmesiyle ışığının geçici olarak azalmasıdır.

İngilizce karşılığı
Eclipse
İlgili alan
Astronomi

Tutulma, bir gök cisminin başka bir cismin gölgesine girmesi ya da onun arkasında kalması nedeniyle ışığının geçici olarak azalması veya kesilmesidir. Dünya'dan en sık söz edilenleri Güneş tutulması ve Ay tutulmasıdır.

Nasıl oluşur?

Güneş tutulmasında Ay, Dünya ile Güneş arasına girer ve gölgesini Dünya'ya düşürür. Bu yalnızca yeni ay evresinde olabilir. Ay'ın gölgesi dar bir yol çizer; Güneş'in tamamen kapandığı tam tutulma bu yolda, genişliği en fazla yaklaşık 270 kilometre (kaynaklarda 267 km) olan bir şeritte görülür. Şeridin dışında yalnızca kısmi tutulma görülür. Bir tam tutulmanın bir yerde sürebileceği süre en çok yaklaşık 7,5 dakikadır; hesaplanmış en uzun örnek 2186 tutulmasıdır (7 dakika 29 saniye).

Bu olayın mümkün olması tesadüfi bir uyuma dayanır: Güneş, Ay'dan yaklaşık 400 kat büyüktür ve yaklaşık 400 kat daha uzaktır; gökyüzünde ikisi yaklaşık aynı boyutta görünür. Ay uzaktayken diski küçük kalır ve Güneş'i tam kapatamaz; bu durumda kenarda parlak bir halka kalır ve olay halkalı tutulma adını alır.

Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay arasına girer ve Ay, Dünya'nın gölgesinden geçer. Bu yalnızca dolunayda olur. Tam tutulmada Ay tamamen kaybolmaz, bakır kırmızısı görünür; çünkü Dünya atmosferi Güneş ışığının kırmızı kısmını gölge bölgesine doğru bükerek Ay'a ulaştırır. Gece tarafında olan herkes Ay tutulmasını görebilir ve tam evre en çok yaklaşık 107 dakika (1 saat 47 dakika) sürebilir.

Her ay tutulma olmaz, çünkü Ay'ın yörüngesi Dünya'nın yörünge düzlemine yaklaşık 5,1 derece eğiktir. Tutulma ancak Ay, yörünge düzlemlerinin kesiştiği düğüm noktalarına yakınken, yılda iki kez gelen "tutulma mevsimlerinde" oluşur.

Örnekler

29 Mart 2006'da Türkiye'nin güneyinde, Antalya-Side kuşağında tam Güneş tutulması görüldü. 8 Nisan 2024'te Kuzey Amerika'dan, 12 Ağustos 2026'da ise Grönland, İzlanda ve İspanya'dan geçti; Avrupa'nın büyük bölümünde kısmi tutulma görüldü. Benzer tutulmalar yaklaşık 18 yıl 11 gün 8 saat sonra, aynı düzende yinelenir; bu aralığa Saros dönemi denir.

Tarihçe

Antik Babilliler Saros döngüsünü fark edip tutulmaları önceden tahmin etti. Tutulmalar bilimsel buluşlara da yol açtı: 1868 Güneş tutulmasında Güneş'in tayfında helyum izi bulundu. 29 Mayıs 1919 tutulması sırasında Arthur Eddington'ın ekibi yıldız ışığının Güneş'in yanından geçerken saptığını ölçtü ve bu sonuç Einstein'ın genel görelilik kuramını destekledi.

Neden önemli?

Tam tutulma, Güneş'in parlak yüzeyi kapandığında soluk dış atmosferi olan koronayı görmemizi sağlar. Bu fırsat, koronayı inceleyen gökbilimciler için hâlâ değerlidir. Ay tutulması ise Dünya'nın gölgesinin boyutunu ve atmosferini ölçmeye yarar. Güneş tutulmasını doğrudan bakarak izlemek gözü kalıcı olarak zedeler; yalnızca uygun güneş filtreli gözlükle bakılmalıdır. Yalnızca tam evrede, tam tutulma yolundaki gözlemci filtreyi çıkarabilir.

Bilmeye değer ayrıntılar

Güneş tutulması sırasında doğada ilginç etkiler görülür: ışık keskinleşir, gölgeler yarım ay biçimine girer, sıcaklık birkaç derece düşer ve hayvanlar akşam olmuş gibi davranır. Tam evre başlamadan hemen önce ve sonra Ay'ın dağları arasından sızan ışık, "Baily boncukları" ve "elmas yüzük" denen görüntüleri verir. Bu birkaç saniyelik evrede bile gözü korumak gerekir. Tutulmalar bilim açısından da sıradan bir gösteriden fazlasıdır: Ay'ın yörüngesindeki sapmaların ve Dünya'nın dönüş hızındaki küçük değişimlerin yüzyıllar öncesine ait tutulma kayıtlarıyla ölçülebilmesi, gökbilimcilere geçmişe uzanan değerli bir veri sağlar.

İlgili terimler

  • Saros dönemi
  • Korona
  • Ay evreleri
  • Okültasyon (örtülme)
  • Ekliptik

Ayrıntılı anlatım: Ay evreleri, Ay ve Güneş tutulmaları →

Türkiye'den görülecek Güneş tutulmalarının her il için başlangıç, en yüksek an ve bitiş saatlerini, Güneş'in yüzde kaçının örtüleceğini Güneş tutulması sayfasında bulabilirsiniz.

İlgili terimlerTümü →

Yerel güneş zamanıLocal solar timeYerel güneş zamanı, Güneş'in bulunduğunuz yerin meridyeninden geçişine göre tutulan zamandır; saat dilimleri yüzünden duvar saatiyle arasında boylama bağlı bir fark doğar.DönenceTropic (Tropic of Cancer / Tropic of Capricorn)Dönence, Güneş'in yılda bir kez tam tepede görülebildiği en kuzey (Yengeç) ve en güney (Oğlak) enlemdir; ekvatora uzaklıkları Dünya'nın yaklaşık 23,4° eksen eğikliğine eşittir.AstrometriAstrometryAstrometri, yıldızların konumunu, uzaklığını ve gökteki hareketini çok hassas ölçen bilim dalıdır; Hipparcos ve Gaia uyduları bu ölçümleri yüz binlerce yıldızdan yaklaşık iki milyar kaynağa taşıdı.Işığın aberasyonuAberration of light (stellar aberration)Işığın aberasyonu, Dünya'nın yörünge hızı yüzünden yıldızların yılda bir tur yaparak yaklaşık 20,5 yay saniyesi kadar kaymış görünmesidir; James Bradley 1728-1729'da açıkladı.Gök ekvatoruCelestial equatorGök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine yansıyan izdüşümüdür; dik açıklığı 0° olan büyük daire olarak ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemini oluşturur.MüvakkitMuwaqqitMüvakkit, cami ya da medresede astronomi bilgisiyle namaz vakitlerini hesaplayan, saati tutan ve takvimi gözeten görevlidir; Osmanlı'da camilerin yanında müvakkithaneleri vardı.Işık eğrisiLight curveIşık eğrisi, bir yıldızın ya da başka bir gök cisminin parlaklığının zamana göre çizilmiş grafiğidir; gezegen geçişlerini, değişen yıldızları ve süpernovaları bu eğrilerden okuruz.Sinodik dönemSynodic periodSinodik dönem, bir gök cisminin Dünya'dan görülen aynı dizilişe dönmesi için geçen ortalama süredir; yıldız döneminden farklıdır ve Ay için sinodik ay olarak bilinir.

Bu konudaki haberler

  1. Tutulma deneyi nasıl yapılır? El feneri ve toplarla Güneş ve Ay tutulmasıTutulma deneyi nasıl yapılır? El feneri ve toplarla Güneş ve Ay tutulması6 Kasım 2026, 17:37
  2. Ayçiçekleri üzerinde tam tutulma: İspanya bir asır sonra karanlıktaAyçiçekleri üzerinde tam tutulma: İspanya bir asır sonra karanlıkta7 Ekim 2026, 21:29
  3. Ağustos Ay tutulmasında dolunayın yüzde 93'ü gölgeye girdiAğustos Ay tutulmasında dolunayın yüzde 93'ü gölgeye girdi7 Ekim 2026, 21:29
  4. Tutulma karanlığında hayvanlar ne yapıyor? Leylekten kuşlaraTutulma karanlığında hayvanlar ne yapıyor? Leylekten kuşlara3 Eylül 2026, 14:00
  5. İki hafta arayla iki tutulma: 2026'nın son tutulma mevsimiİki hafta arayla iki tutulma: 2026'nın son tutulma mevsimi29 Ağustos 2026, 14:00
  6. 22 yıllık Ay tutulmaları Dünya'nın gölgesini tek karede gösterdi22 yıllık Ay tutulmaları Dünya'nın gölgesini tek karede gösterdi25 Ağustos 2026, 14:00

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar