Tutulma

Tutulma, bir gök cisminin başka bir cismin gölgesine girmesi ya da onun arkasında kalması nedeniyle ışığının geçici olarak azalması veya kesilmesidir. Dünya'dan en sık söz edilenleri Güneş tutulması ve Ay tutulmasıdır.

Nasıl oluşur?

Güneş tutulmasında Ay, Dünya ile Güneş arasına girer ve gölgesini Dünya'ya düşürür. Bu yalnızca yeni ay evresinde olabilir. Ay'ın gölgesi dar bir yol çizer; Güneş'in tamamen kapandığı tam tutulma bu yolda, genişliği en fazla yaklaşık 270 kilometre (kaynaklarda 267 km) olan bir şeritte görülür. Şeridin dışında yalnızca kısmi tutulma görülür. Bir tam tutulmanın bir yerde sürebileceği süre en çok yaklaşık 7,5 dakikadır; hesaplanmış en uzun örnek 2186 tutulmasıdır (7 dakika 29 saniye).

Bu olayın mümkün olması tesadüfi bir uyuma dayanır: Güneş, Ay'dan yaklaşık 400 kat büyüktür ve yaklaşık 400 kat daha uzaktır; gökyüzünde ikisi yaklaşık aynı boyutta görünür. Ay uzaktayken diski küçük kalır ve Güneş'i tam kapatamaz; bu durumda kenarda parlak bir halka kalır ve olay halkalı tutulma adını alır.

Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay arasına girer ve Ay, Dünya'nın gölgesinden geçer. Bu yalnızca dolunayda olur. Tam tutulmada Ay tamamen kaybolmaz, bakır kırmızısı görünür; çünkü Dünya atmosferi Güneş ışığının kırmızı kısmını gölge bölgesine doğru bükerek Ay'a ulaştırır. Gece tarafında olan herkes Ay tutulmasını görebilir ve tam evre en çok yaklaşık 107 dakika (1 saat 47 dakika) sürebilir.

Her ay tutulma olmaz, çünkü Ay'ın yörüngesi Dünya'nın yörünge düzlemine yaklaşık 5,1 derece eğiktir. Tutulma ancak Ay, yörünge düzlemlerinin kesiştiği düğüm noktalarına yakınken, yılda iki kez gelen "tutulma mevsimlerinde" oluşur.

Örnekler

29 Mart 2006'da Türkiye'nin güneyinde, Antalya-Side kuşağında tam Güneş tutulması görüldü. 8 Nisan 2024'te Kuzey Amerika'dan, 12 Ağustos 2026'da ise Grönland, İzlanda ve İspanya'dan geçti; Avrupa'nın büyük bölümünde kısmi tutulma görüldü. Benzer tutulmalar yaklaşık 18 yıl 11 gün 8 saat sonra, aynı düzende yinelenir; bu aralığa Saros dönemi denir.

Tarihçe

Antik Babilliler Saros döngüsünü fark edip tutulmaları önceden tahmin etti. Tutulmalar bilimsel buluşlara da yol açtı: 1868 Güneş tutulmasında Güneş'in tayfında helyum izi bulundu. 29 Mayıs 1919 tutulması sırasında Arthur Eddington'ın ekibi yıldız ışığının Güneş'in yanından geçerken saptığını ölçtü ve bu sonuç Einstein'ın genel görelilik kuramını destekledi.

Neden önemli?

Tam tutulma, Güneş'in parlak yüzeyi kapandığında soluk dış atmosferi olan koronayı görmemizi sağlar. Bu fırsat, koronayı inceleyen gökbilimciler için hâlâ değerlidir. Ay tutulması ise Dünya'nın gölgesinin boyutunu ve atmosferini ölçmeye yarar. Güneş tutulmasını doğrudan bakarak izlemek gözü kalıcı olarak zedeler; yalnızca uygun güneş filtreli gözlükle bakılmalıdır. Yalnızca tam evrede, tam tutulma yolundaki gözlemci filtreyi çıkarabilir.

Bilmeye değer ayrıntılar

Güneş tutulması sırasında doğada ilginç etkiler görülür: ışık keskinleşir, gölgeler yarım ay biçimine girer, sıcaklık birkaç derece düşer ve hayvanlar akşam olmuş gibi davranır. Tam evre başlamadan hemen önce ve sonra Ay'ın dağları arasından sızan ışık, "Baily boncukları" ve "elmas yüzük" denen görüntüleri verir. Bu birkaç saniyelik evrede bile gözü korumak gerekir. Tutulmalar bilim açısından da sıradan bir gösteriden fazlasıdır: Ay'ın yörüngesindeki sapmaların ve Dünya'nın dönüş hızındaki küçük değişimlerin yüzyıllar öncesine ait tutulma kayıtlarıyla ölçülebilmesi, gökbilimcilere geçmişe uzanan değerli bir veri sağlar.

İlgili terimler

• Saros dönemi
• Korona
• Ay evreleri
• Okültasyon (örtülme)
• Ekliptik