Battani

Battani (Ebu Abdullah Muhammed bin Cabir bin Sinan el-Battani), 9. ve 10. yüzyılda yaşamış, Harranlı bir gökbilimci ve matematikçidir. Güneş yılının uzunluğunu yalnızca birkaç dakikalık hatayla ölçmesi, Batlamyus'un astronomi hesaplarındaki yanlışları kendi gözlemleriyle düzeltmesi ve trigonometride sinüs ile tanjantı hesaplara sokmasıyla tanınır. Gözlemlerini topladığı zic Latinceye çevrildi ve Kopernik'ten Kepler'e Avrupa gökbilimcilerinin başvuru kaynağı oldu. Batı'da Albategnius adıyla bilinir.

Erken yaşamı

Battani, bugünkü Şanlıurfa'nın yaklaşık 44 kilometre güneydoğusundaki Harran'da doğdu. Doğum yılı Türkçe kaynaklarda 858, İngilizce kaynaklarda “858'den önce” olarak geçer. Tam adındaki “el-Harrânî” doğduğu kente, “er-Rakkî” ise hayatının büyük bölümünü geçirdiği Rakka'ya işaret eder. Babası Cabir bin Sinan el-Harrani, astronomi aletleri yapan bir ustaydı. Adındaki “es-Sâbî” nisbesi ailesinin Harran'ın Sabiî topluluğundan geldiğine işaret eder; ancak kendi adı onun Müslüman olduğunu gösterir.

Rakka'daki gözlemleri

Battani çalışma hayatının çoğunu bugün Suriye sınırları içinde kalan Rakka'da geçirdi ve burada bir gözlemevi kurdu. İbnü'l-Kıftî, kayda geçen gözlemlerinin 877'de başladığını yazar; Battani 877 ile 918/919 arasında Rakka'da yaşadı. Bir süre Antakya'da da bulundu ve 901'de burada bir Güneş ve bir Ay tutulması gözledi; Türkçe kaynaklar Şam'da da çalıştığını belirtir. Gözlem aletlerinin bir metreden büyük yapılmasını öneriyordu, çünkü büyük ölçekli aletler açıları daha hassas okumayı sağlar. Zicinde yatay ve düşey güneş saatlerini, üç kollu açı ölçeri (trikuetrum), duvar aletini ve kadranı anlattı. 929'da Samarra yakınlarındaki Kasr el-Cis'te öldü.

Kitâbü'z-Zîc es-Sâbî

Zic, gök cisimlerinin konumlarını hesaplamaya yarayan tablolar ve bu tabloların nasıl kullanılacağını anlatan açıklamalardan oluşan astronomi el kitabıdır. Battani'nin 900 dolaylarında tamamladığı Kitâbü'z-Zîc es-Sâbî, Batlamyus geleneğinde yazılmış ve günümüze ulaşmış en eski zicdir. Eser 57 bölüm ve ek tablolardan oluşur; 880 tarihli yıldız tablosu, Almagest'teki yıldızların yaklaşık yarısını içerir. İbnü'n-Nedim, zicin iki baskısı olduğunu ve ikincisinin birincisinden daha iyi olduğunu yazar. Bugün bilinen başlıca nüshası, 12. ya da 13. yüzyılda Endülüs'te kopyalanıp İspanya'daki El Escorial kütüphanesine ulaşan elyazmasıdır. Battani bu eserde Almagest'i kendi gözlemleriyle düzeltti, yeni Güneş ve Ay tabloları hazırladı. Öne çıkan ölçümleri şunlardır:

• Güneş yılı: 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye. Bu değer bugün kabul edilen uzunluktan yaklaşık 2 dakika 22 saniye farklıdır.
• Ekliptiğin eğikliği: Güneş'in gökyüzündeki yıllık yolunun gök ekvatoruna göre açısını 23° 35′ olarak ölçtü; bugünkü değer yaklaşık 23,44 derecedir.
• Güneş'in apojesi: Güneş'in görünür yörüngesinde Dünya'ya en uzak olduğu noktanın (apoje) boylamının Batlamyus'tan bu yana 16° 47′ ilerlediğini buldu.
• Halkalı tutulmalar: Dünya ile Güneş arasındaki uzaklığın yıl içinde değiştiğini gözlemleyerek, Ay'ın Güneş'i tam örtemeyip çevresinde parlak bir halka bıraktığı halkalı tutulmaların nedenini kavrayan ilk gökbilimcilerden biri oldu.
• Ekinoksların kayması (presesyon): Dünya'nın dönme ekseni bir topaç gibi çok yavaş yalpaladığından, gece ile gündüzün eşit olduğu ekinoks noktaları yıldızlara göre yavaşça kayar. Battani bu kaymayı yaklaşık her 66 yılda 1 derece olarak hesapladı.

Trigonometriye katkısı

Batlamyus, açılarla ilgili hesaplarda çemberdeki kirişlerin uzunluklarını kullanıyordu. Battani bunların yerine sinüs ve tanjantı geometrik hesaplara soktu; bu, hesapları hem kısalttı hem de bugünkü trigonometrinin diline yaklaştırdı. 1'den 90 dereceye kadar her derece için bir tablo hazırlayıp buna “gölgeler tablosu” adını verdi. Bu tablo kaynaklarda kotanjant ya da kosekant tablosu olarak farklı tanımlanır.

Ayrıca kıble yönünü, yani bir yerden Mekke'nin yönünü bulmaya yarayan bir denklem geliştirdi. Bu yöntem daha sonra Biruni'nin geliştirdiği yöntemlerle aşıldı.

Avrupa'ya etkisi

Battani'nin zici 12. yüzyılda Tivolili Platon tarafından De motu stellarum (Yıldızların Hareketi Üzerine) adıyla Latinceye çevrildi; çevirinin tarihi kaynaklarda 1116 ya da 1134-1138 olarak farklı verilir. Regiomontanus'un hazırladığı Latince metin 1537'de Nürnberg'de basıldı, 1645'te Bologna'da yeniden yayımlandı. Türkçe kaynaklara göre Orta Çağ Batı Avrupası'nda eserleri Latinceye çevrilen ilk Müslüman bilim insanıdır.

Kopernik, Göklerin Dönüşü Üzerine (De Revolutionibus) adlı kitabında Battani'den 23 kez söz eder. Tycho Brahe, Kepler, Galileo ve Halley onun gözlemlerinden yararlandı. Halley, Battani'nin hesaplarından yararlanarak 881, 882, 883, 891 ve 901 yıllarında Ay'ın konumunu çıkardı; Richard Dunthorne da onun tutulma gözlemlerini Ay'ın hareketindeki yavaş değişimi ölçmek için kullandı. İbrahim bin Ezra, Gersonides ve İbn Meymun gibi Yahudi bilginler de onu yakından izledi; zicin İbranice sürümleri hazırlandı. Christopher Clavius, Jülyen takviminin düzeltilerek bugünkü Gregoryen takvime dönüştürülmesi çalışmasında Battani'nin tablolarını kullandı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Battani'nin asıl önemi, eski bir otoriteyi yeni ve özenli gözlemlerle sınamasıdır. Güneş yılı, ekliptiğin eğikliği ve presesyon gibi temel büyüklükleri yeniden ölçmesi, takvim hesabından gezegen tablolarına kadar pek çok alanda daha doğru sonuçlara yol açtı. Gözlemlerinin yüzyıllar sonra Avrupa'da hâlâ karşılaştırma için kullanılması, bu ölçümlerin ne kadar değerli görüldüğünü gösterir.

Mirası

Biruni, Battani'nin zici üzerine bugün kayıp olan ayrı bir eser yazdı. İtalyan şarkiyatçı Carlo Alfonso Nallino'nun 1899, 1903 ve 1907'de üç cilt hâlinde yayımladığı açıklamalı baskı, Orta Çağ İslam astronomisinin modern incelenmesinin temelini oluşturdu. Ay'daki Albategnius krateri onun adını taşır; bu adı 17. yüzyılda İtalyan gökbilimci Giovanni Battista Riccioli verdi. Battani'nin Batı'da yüzyıllar boyunca okunması, İslam dünyasında yapılan gözlemlerin Avrupa'daki bilimsel devrime aktarılmasının en somut örneklerinden biridir.

Bilmeye değer

• Batı'daki Latince adı Albategnius'tur.
• Kopernik başyapıtında ondan 23 kez söz eder.
• Zicinin Latince çevirisi 1537'de Nürnberg'de basıldı.
• Babası Cabir bin Sinan, astronomi aletleri yapan bir ustaydı.
• Star Trek: Voyager dizisinde adını taşıyan bir yıldız gemisi vardır.

Fotoğraf: Bibliothèque nationale de France · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons