Samanyolu'nun çubuğu yıldız doğuruyor: Norma kolu aslında bir şok cephesi olabilir
Nature Astronomy'de yayımlanan çalışmaya göre Samanyolu'nun merkezindeki çubuk gazı sıkıştırıp yıldız doğuruyor; Norma kolunun bir kısmı sarmal kol değil, çubuğun şok cephesi olabilir.

Samanyolu'nun merkezindeki uzun yıldız çubuğu, çevresindeki gazı öyle sert sıkıştırıyor ki bu sıkışma yeni yıldızların doğduğu bir cepheye dönüşüyor olabilir. Sydney Üniversitesi'nden Dr. Hillary Davis'in öncülüğünde hazırlanan ve 20 Kasım'da Nature Astronomy dergisinde çevrimiçi yayımlanan çalışmaya göre, uzun süredir "Norma kolu" diye anılan yapının en az bir bölümü gerçek bir sarmal kol değil; çubuğun ön kenarındaki şok cephesi.
Çalışma iki soruya birden yanıt arıyor: Galaksimizin sarmal kolları gerçekte nerede, ve Samanyolu'nun çubuğu ne kadar uzun? Sonuçlar kesinleşmiş bir yeniden çizim değil; ama kollar ve çubuk konusunda yıllardır süren tartışmaya somut bir ölçüt ekliyor.
Samanyolu çubuklu bir sarmal gökada
Samanyolu, merkezinde uzamış bir yıldız yığını barındıran "çubuklu sarmal" bir gökada. Bu çubuk dönüyor ve çevresindeki gaz üzerinde kütleçekim kuvveti uyguluyor. Gaz çubuğun kenarlarında sıkışıyor; tıpkı havanın bir şok dalgasında sıkışması gibi güçlü şok cepheleri oluşuyor. Bu cepheler gökada fotoğraflarında koyu toz şeritleri olarak görünüyor.
Davis'in Sydney Üniversitesi'nin açıklamasında aktarılan sözlerine göre sorun, çubuğu doğrudan gözlemlemenin zor olması. Hem Güneş Sistemi'nin gökadadaki konumu hem de görüşü kesen toz buna engel oluyor; bu yüzden çubuğun özellikleri uzun zamandır tartışılıyor. Makalede de iki ayrı model karşı karşıya geliyor: Bir görüşe göre çubuk uzun ve yavaş dönüyor (yarı uzunluğu yaklaşık 5 kiloparsek, dönme hızı kiloparsek başına saniyede 35-45 km), diğerine göre kısa ve hızlı (yaklaşık 3,5 kiloparsek, saniyede 50-60 km). Kiloparsek yaklaşık 3.260 ışık yılına denk gelen bir uzaklık birimi.
Neden şaşırtıcı: şoklar genellikle yıldız doğumunu bastırır
Yakındaki çubuklu gökadalarda, örneğin NGC 3351, NGC 1512, NGC 4303 ve NGC 5383'te, çubuk boyunca uzanan toz şeritlerinde bol miktarda yoğun gaz bulunsa da yıldız oluşumu çoğunlukla düşük kalıyor. Makalede bunun için birkaç açıklama sayılıyor: çubuğun gazı merkeze doğru süpürmesi ve şokların gazı türbülansa sokarak çökmesini engellemesi. Elbette istisnalar da var; NGC 7479, NGC 3359, NGC 2903 ve NGC 1503'te toz şeritleri boyunca belirgin yıldız oluşumu görülüyor.
Davis, "Çoğu benzer gökadada yıldız oluşumu sarmal kollar boyunca gerçekleşir; olağanüstü olan, bunu şokların genellikle çok güçlü olduğu ve yıldız oluşumunu çoğu zaman bastırdığı başka bir bölgede görmek" diyor. Araştırmacılara göre Samanyolu bu bakımdan alışılmış tablodan ayrışıyor, ama benzersiz değil: çubuğu boyunca belirgin yıldız oluşumu gösteren az sayıda gökada gözlenmiş durumda.
Simülasyon ve maser gözlemleri karşı karşıya
Ekip, gökadaların milyarlarca yıl boyunca evrimini izleyen yeni nesil N-cisim ve hidrodinamik bilgisayar simülasyonlarını gözlemlerle karşılaştırdı. Gözlem tarafında "maser" kaynakları kullanıldı. Maser, lazerin mikrodalga karşılığı; yoğunlaşmış mikrodalga yayan, kütleli yıldızların oluştuğu bölgelerle ilişkili doğal kaynaklar. Makaleye göre BeSSeL taraması ve Japonya'nın VERA projesindeki maser gözlemleri, Norma kolunu çubuğun ucundan başlayarak izlemek için daha önce kullanılmıştı.
Davis, bu maserlerin simülasyonun öngördüğü şok cephesiyle yakından örtüştüğünü söylüyor. Makaledeki özete göre bu maserler yalnızca milyon yaşında genç yıldızlarla ilişkili. Buradan çıkan sonuç şu: Norma kolu olarak bilinen yapının en azından bir kısmı sarmal kol değil, çubuğun ön kenarı boyunca uzanan yıldız oluşum bölgesi olabilir. Simülasyonda bu yapı, çubuğun Samanyolu'nun birinci galaktik çeyreğindeki toz şeridine karşılık geliyor.
Çubuk uzun, yavaş ve yıldız doğuruyor
Maserlerin şok cephesine oturtulması, çubuğun parametrelerini de kısıtlıyor. Makaleye göre çubuğun yarı büyük ekseni yaklaşık 4,3 ± 0,2 kiloparsek (yaklaşık 14.000 ışık yılı), yarı küçük ekseni yaklaşık 2,3 ± 0,2 kiloparsek. Çubuğun eğim açısı 20 derece civarında (artı 5, eksi 2 derece belirsizlikle); dönme hızı ise kiloparsek başına saniyede yaklaşık 40 km'nin altında. Yazarlar bunu "uzun, yavaş ve yıldız doğuran" bir çubuk olarak özetliyor.
Çalışmanın ortak yazarları Joss Bland-Hawthorn, Thor Tepper-García, Oscar Agertz ve Elizabeth Iles. Araştırma Avustralya Araştırma Konseyi ile İsveç kurumlarının desteğini aldı.
Sınırlar ve sırada ne var
Bu bir doğrudan görüntüleme değil; sonuç, gözlemlerle simülasyonun eşleştirilmesine dayanıyor. Davis'e göre bulgular galaksinin sarmal yapısı ve çubuk bölgesi hakkında yeni sorular doğuruyor ve bunların daha fazla incelenmesi gerekiyor. Yani "Norma kolu yok" demek için erken; ancak maserlerin işaret ettiği yıldız oluşum bölgelerinin çubuğun kenarına bağlı olduğu fikri artık ciddi biçimde masada. Yeni nesil simülasyonlar ve daha kapsamlı gözlemler, Samanyolu'nun kollarının sayısı ve konumu konusundaki bu tartışmayı yönlendirecek.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















