Kuş Yolu, Saman Uğrusu, Hacılar Yolu: Samanyolu'nun adları

Işık kirliliğinden uzak, aysız bir yaz gecesinde gökyüzüne bakan biri, bir ufuktan öbürüne uzanan sütlü, puslu bir şerit görür. Bugün ona Samanyolu diyoruz. Ama Türkçe bu şeride yüzyıllar içinde pek çok ad verdi ve her ad, onu adlandıranların dünyaya nasıl baktığını gösteriyor.

Saman çalan hırsız

Türk Dil Kurumu sözlüğü Samanyolu maddesinde gökyolu, hacılaryolu, hacıyolu, kehkeşan ve samanuğrusu adlarını da sıralar. Bunların en eskilerinden biri olan "saman uğrusu", yani saman hırsızı, 15. yüzyıla ait Tercüme-i Acâibü'l-Mahlûkât adlı eserde geçer. Halk inanışına göre gökyüzündeki beyaz iz, kaçarken arkasında saman döken bir hırsızın bıraktığı izdi.

Bu motif yalnızca Türkçeye özgü değildir. Farsçadaki kehkeşan sözcüğü "saman çekenler" anlamına gelir ve Osmanlı divan şiirine de bu biçimiyle girmiştir. Klasik Arapçada halk ağzında Samanyolu'na "saman taşıyanların yolu" anlamında Derbü't-Tebbâne denir. Eski Ermeni mitolojisinde ise adı "Saman Hırsızının Yolu"dur: tanrı Vahagn'ın soğuk bir kışta Asur kralından saman çalıp kaçarken yol boyunca saman döktüğü anlatılır. Astrofizikçi Or Graur'a göre saman motifi ticaret, din ve fetihler aracılığıyla yayılarak Kuzey Afrika'dan Orta Asya'ya pek çok dile yerleşmiştir.

Kuşların ve kazların yolu

Farsça sözcüğün ulaşmadığı Türk topluluklarında ise başka bir gözlem öne çıkar. Türkmenler bu şeride "kuşlar yolı", Kırgızlar "kuş colı", Kazan Türkleri "kiyik kaz yulı", yani yabani kaz yolu demiştir. Çuvaşça, Marice ve Tatarcada da "yaban kazı yolu" anlamında adlar kullanılır.

Aynı düşünce Kuzey Avrupa'da da yaygındır. Fincede Samanyolu'nun adı Linnunrata, Estoncada Linnutee'dir; ikisi de "kuşların yolu" anlamına gelir. Finlerin, güneye göç eden kuşların bu ışık şeridini izlediğini gözlemlediği anlatılır. Eston halk bilgisinde ise kuşların kraliçesi Lindu'nun hikâyesi vardır: Güneş'in, Ay'ın ve Kutup Yıldızı'nın taliplerini reddeden Lindu, Kuzey Işığı'na âşık olur ama terk edilir. Gözyaşları gelinlik duvağına düşer; babası onu göğe aldığında bu duvak Samanyolu olur ve göçmen kuşlara yol gösterir.

Göğün dikiş yeri ve hacıların yolu

Yakut Türklerinin inanışında Samanyolu, gökyüzünün iki yakasının birleştiği "göğün dikiş yeri" ya da yaratıcının evreni yaratırken bıraktığı ayak izleri olarak görülürdü. Göğü katı bir kubbe olarak düşünen eski Türk kozmolojisinde şerit, bu kubbedeki bir açıklık sayılarak "gök yarığı" ya da "gök dere" diye de anıldı.

İslamiyet'in kabulünden sonra yeni bir ad doğdu. 16. yüzyıl sözlüklerinde kaydedilen "hacılar yolu" adının, kuşağın güneydoğuya doğru uzandığını görenlerin onu hac yoluyla ilişkilendirmesinden doğduğu düşünülür. İlginç bir paralellikle Orta Çağ Hristiyan Avrupası'nda da Samanyolu "Aziz Yakup'un Yolu" olarak anıldı ve Santiago de Compostela hac yoluyla özdeşleştirildi. İngiltere'de ise Walsingham'daki Meryem Ana mabedine giden hacılarla ilişkilendirilip "Walsingham Yolu" adını aldı.

Cumhuriyet döneminin dil çalışmalarında bu zenginlik yeniden ele alındı. 1934'te yayımlanan Öz Türkçe Karşılıklar adlı eserde kehkeşan için gök dere, gök yaruğu, gök yolu, saman döken, saman uğrusu, saman yolu ve yolak olmak üzere yedi karşılık sıralandı. Sonunda "samanyolu" yerleşti.

Süt, nehir ve köpek

Batı dillerindeki adlar ise başka bir efsaneye dayanır. Yunan mitolojisine göre Zeus, ölümlü bir kadından doğan oğlu Herakles'in ölümsüzlük kazanması için onu uyuyan Hera'nın göğsüne koydu. Uyanan Hera bebeği itince fışkıran süt göğe yayıldı. Yunanca "süt" anlamına gelen gala sözcüğünden türeyen galaxias, Latincede via lactea, yani "süt yolu" oldu. Bugün kullandığımız "galaksi" sözcüğü de buradan gelir.

Doğu Asya'da Samanyolu bir nehirdir: Çincede "Gümüş Nehir" anlamına gelen Yinhe. Çin halk masalında dokumacı kız ile çoban bu göksel nehrin iki yakasına ayrılmıştır ve yılda yalnızca bir gece, yedinci ay ayının yedinci gününde, saksağanların kurduğu bir köprüde buluşabilirler. Hinduizmde Samanyolu, Ganj Nehri'nin göksel akışı sayılır. Bir Çeroki masalında ise mısır unu çalan bir köpek kuzeye kaçarken unu yol boyunca döker; Samanyolu'nun adı "köpeğin koştuğu yer"dir. İsveççede adı "Kış Yolu"dur, çünkü yüksek enlemlerde yaz geceleri gökyüzü yeterince kararmaz.

Bilim ne diyor?

Samanyolu'nun gerçek doğası 1610'da Galileo Galilei'nin teleskobuyla anlaşıldı: bu puslu ışık, tek tek ayırt edilemeyecek kadar uzak, sayısız yıldızın birleşik ışığıydı. Bugün Samanyolu'nun, Güneş Sistemi'ni de içeren çubuklu sarmal bir gökada olduğunu biliyoruz. Çapının yaklaşık 87 bin ışık yılı olduğu, 100 ila 400 milyar yıldız barındırdığı tahmin ediliyor. Güneş, gökada merkezinden yaklaşık 27 bin ışık yılı uzakta, Avcı Kolu'nun iç kenarında yer alır. Merkezde ise yaklaşık 4 milyon Güneş kütlesinde, Sagittarius A* adlı süper kütleli bir kara delik bulunur.

Gördüğümüz şerit, gökadanın diskine içeriden, yani kenardan bakmamızın sonucudur. Karanlık yarıklar ve lekeler, uzak yıldızların ışığını perdeleyen yıldızlararası tozdur. 1920'lerin başına kadar pek çok gökbilimci Samanyolu'nun evrendeki bütün yıldızları kapsadığını düşünüyordu; Edwin Hubble'ın 1923'teki gözlemleri onun sayısız gökadadan yalnızca biri olduğunu gösterdi.

Bugün Samanyolu'nu görmenin önündeki en büyük engel ışık kirliliğidir. Yapay gökyüzü parlaklığı haritaları, dünya nüfusunun üçte birinden fazlasının yaşadığı yerden Samanyolu'nu göremediğini ortaya koyuyor. Türkiye'den gökadanın en parlak merkez bölgesini görmek için en uygun dönem haziran ile ağustos arasıdır; Yay ve Akrep takımyıldızlarına, yani güney ufkuna bakmak gerekir. Saman hırsızının izini görmek isteyen, önce şehrin ışıklarından uzaklaşmalı.