Okültasyon (örtülme)

Okültasyon (örtülme), bizden daha yakında olan bir gök cisminin, daha uzaktaki bir cismin önünden geçerek onu görüşümüzden geçici olarak gizlemesidir. En bilinen örnek, Ay'ın bir yıldızın ya da gezegenin önünden geçmesidir.

Nasıl işler?

Gökyüzünde cisimler yörüngelerinde hareket eder ve zaman zaman gözlemciyle uzaktaki bir cisim aynı doğrultuya gelir. Eğer öndeki cisim, arkadakini kapatacak kadar büyük görünüyorsa örtülme olur. Dünya'dan görünen en yaygın örtülmeler, Ay'ın yıldızları ve gezegenleri örtmesidir; Ay günde yaklaşık 13 derece ilerlediği için yol üzerindeki parlak yıldızları örter. Örtülmenin başlangıç ve bitiş anları birkaç saniye içinde olur, çünkü yıldızın ışığı birden kesilir.

Okültasyon, tutulma ve geçiş terimleriyle karıştırılır. Tutulmada bir cisim gölgeye girer. Geçişte küçük bir cisim, büyük ve uzaktaki bir cismin diskinin önünden geçer (Venüs'ün Güneş önünden geçişi gibi). Örtülmede ise öndeki cisim arkadakini tamamen kapatır.

Örtülmeler bilimsel ölçüm aracıdır. Bir yıldız, bir asteroidin arkasından geçerken ışığının kaybolduğu süre, asteroidin o doğrultudaki genişliğini verir. Farklı yerlerden yapılan gözlemler birleştirilerek asteroidin biçimi bulunur. Bu ölçüm için büyük teleskop gerekmez; gönüllü amatör gökbilimciler kronometre ve küçük teleskopla önemli katkı yaptı.

Yıldızın ışığı gezegenin atmosferinden geçip yavaş yavaş sönerse, atmosferin varlığı ve yoğunluğu anlaşılır; ani sönerse atmosfer yoktur.

Örnekler

9 Haziran 1988'de Plüton bir yıldızı örttü ve yıldızın ışığı ani değil kademeli söndü; bu, Plüton'un atmosferinin bulunduğunun ilk kanıtı oldu. 1977'de Uranüs'ün bir yıldızı örtmesi sırasında, yıldızın asıl örtülmeden önce ve sonra da birkaç kez sönmesi gökbilimcileri şaşırttı ve Uranüs'ün halkalarının keşfine yol açtı.

2017'de Kuiper kuşağındaki Arrokoth (eski adıyla Ultima Thule), bir yıldızı örttü. Bu gözlemler cismin yerini ve boyutunu önceden belirlemeye yaradı; New Horizons 1 Ocak 2019'da Arrokoth'un yanından geçti. Aralık 2023'te 319 Leona adlı asteroit, Betelgeuse'nin önünden geçerek yıldızı birkaç saniye için soluklaştırdı; gözlemciler bu sayede Betelgeuse'nin yüzey ayrıntıları hakkında ipuçları topladı.

Tarihçe

Jüpiter'in uydusu Io'nun Jüpiter'in gölgesine girme (tutulma) zamanlarının, Dünya'nın Jüpiter'e uzaklığına göre gecikmesi, Ole Rømer'e 1676'da ışığın hızının sonlu olduğunu gösterdi. Bu, benzer gök olaylarının gözlemiyle elde edilen en ünlü erken sonuçlardandır.

Neden önemli?

Örtülme ölçümleri, doğrudan görüntülenemeyecek kadar küçük ve uzak cisimler için en hassas ölçü yöntemlerinden biridir. Gaia uzay teleskobunun hassas yıldız konumları sayesinde asteroit örtülmeleri artık çok daha kesin öngörülebiliyor. Gönüllü ağlar bu gözlemleri düzenler ve bilim insanlarının verilerine katkı sağlar.

Bilmeye değer ayrıntılar

Bir asteroit örtülmesini gözlemek için profesyonel donanım gerekmez. Gönüllü gözlemciler, yıldızın ışığındaki kaybolmayı bir kamera ve hassas bir zaman kaydıyla belirler; örtülme çizgisi üzerindeki farklı yerlerden toplanan veriler, cismin gölge profilini çizdirir. Bir yıldızın birden fazla bileşeni varsa (örneğin ikili yıldız) örtülmenin kademeli olması bunu ortaya çıkarabilir. Aynı yöntem, asteroitlerin uydularının bulunmasında da işe yarar. Gölgenin geniş bir bölgeye düşmesi nedeniyle, beklenen örtülme çizgisi her zaman tam olarak öngörülemez; bu da gözlemcilerin yan yana dizilmesini gerektirir.

İlgili terimler

• Tutulma
• Geçiş yöntemi
• Asteroit
• Kuiper kuşağı
• Kavuşum