Tutulma karanlığında hayvanlar ne yapıyor? Leylekten kuşlara

Gündüzün ortasında Güneş birden kararırsa hayvanlar ne yapar? Polonya'da fotoğrafçı Włodzimierz Bubak'ın, 12 Ağustos 2026 Güneş tutulmasının kısmi evresinde yuvasında oturan bir leyleği gösteren karesi, NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı (APOD) seçkisinde bu soruyu yeniden gündeme getirdi. Bu tutulma İzlanda ve İspanya'dan tam olarak görülürken Polonya'dan kısmi tutulma olarak izlendi. Son yıllarda yapılan geniş çaplı çalışmalar ise soruya her zamankinden daha somut yanıtlar veriyor.

Tam örtülmede doğa susuyor

Tam tutulmayı sessiz, doğaya yakın bir yerde yaşama şansı bulanlar, gündüz için alışılmadık hayvan davranışlarına tanık olabiliyor. Tam örtülme sırasında cırcır böcekleri ve kurbağalar gibi gece canlılarının sesleri duyulabiliyor, bazı yerlerde ateşböcekleri bile parlamaya başlıyor. Karanlık çökünce kuşların çoğu susuyor.

Uyku vaktinin geldiğini sanan ördekler ve diğer su kuşları, başlarını geriye çevirip gagalarını sırt tüylerinin arasına gömerek tek ayak üzerinde uykuya hazırlanıyor. Yaygın inanışın aksine kuşlar başlarını kanatlarının altına sokarak uyumuyor. Tam örtülme bitip güneş ışığı geri döndüğünde ise ötücü kuşlar yeni sabahı şafak şarkılarıyla karşılıyor, cırcır böcekleri ve kurbağalar yeniden susuyor.

2024 tutulması: on binlerce gözlem

Bu davranışlar artık yalnızca gözlemcilerin anlatılarına dayanmıyor. 8 Nisan 2024'te Kuzey Amerika'yı boydan boya geçen tam Güneş tutulması sırasında Indiana Üniversitesi ve Ohio Wesleyan Üniversitesi'nden araştırmacılar kapsamlı bir çalışma yürüttü. Bloomington çevresine yerleştirilen 14 ses kayıt cihazı 100.000'den fazla kuş sesini kaydetti; bu sesler makine öğrenmesi araçlarıyla çözümlendi. Buna ek olarak SolarBird adlı bir uygulamayı kullanan 1.700'den fazla gönüllü, tutulma yolu boyunca yaklaşık 11.000 gözlem gönderdi.

Science dergisinde yayımlanan sonuçlara göre tutulma, bazı kuş türlerinin biyolojik saatlerini geçici olarak sıfırladı. Tutulma sırasında ve sonrasında 29 kuş türü, sanki yeni bir gün başlamış gibi şarkı söylemeye başladı. Bazı türler ise tamamen sustu, bazılarının davranışında da sıradan bir günden farklı bir şey görülmedi. Araştırma, ışığın kuş davranışını düzenlemedeki gücünü çarpıcı biçimde ortaya koydu.

2017 tutulması: radarlar ve hayvanat bahçeleri

21 Ağustos 2017'de ABD'yi geçen tam tutulma da benzer çalışmalara konu olmuştu. Cornell Üniversitesi'nden Cecilia Nilsson liderliğindeki ekip, ülke çapındaki 143 hava radarının verilerini kullanarak tutulmanın uçan hayvanları nasıl etkilediğini inceledi. Araştırmacılar, gün batımında olduğu gibi gökyüzünün kuş ve böceklerle dolmasını bekliyordu. Oysa sonuç tam tersiydi: gündüz etkin canlılar havadan çekildi ve biyolojik hava trafiği azaldı. Aynı tutulmada arı izleme çalışmalarında, 16 gözlem noktasının tamamında tam örtülme sırasında yalnızca tek bir vızıltı kaydedildi; arılar uçmayı bırakmıştı.

Aynı gün Güney Carolina'daki Riverbanks Hayvanat Bahçesi'nde yürütülen bir çalışmada ise bilim insanları çok sayıda türün davranışını kayda geçirdi. Zürafalar koşuşturdu, Galapagos kaplumbağaları çiftleşmeye başladı, gibonlar alışılmadık sesler çıkardı. Bu ölçekte bir hayvanat bahçesi çalışmasının 1932'den bu yana ilk kez yapıldığı belirtiliyor.

Leylekler ve kısmi tutulma

Polonya'daki leylek ise tutulmanın kısmi evresinde, yani ışığın yalnızca bir miktar azaldığı bir anda görüntülendi. Kısmi tutulmalarda ışık kaybı çoğu zaman fark edilir bir alacakaranlık yaratacak kadar güçlü olmadığı için hayvan davranışlarında belirgin değişiklikler genellikle tam örtülmeye yaklaşıldığında ortaya çıkıyor. Polonya, Avrupa'nın en büyük ak leylek nüfuslarından birine ev sahipliği yapıyor ve ağustos, bu kuşların göç öncesi son haftalarına denk geliyor.

Leylekler gündüz etkin kuşlar ve gece yuvalarında dinleniyor. Bu nedenle tam örtülmenin yaşandığı bölgelerde, karanlıkla birlikte yuvaya dönmeleri ya da yuvada hareketsiz kalmaları beklenebilecek davranışlar arasında.

Neden önemli?

Tutulmalar, araştırmacılara doğada başka türlü yapılamayacak bir deney sunuyor: sıcaklık, mevsim ve günün saati değişmeden yalnızca ışık birkaç dakikalığına ortadan kalkıyor. Bu sayede hayvanların davranışında ışığın tek başına ne kadar belirleyici olduğu ölçülebiliyor. Bulgular, yapay ışığın ve ışık kirliliğinin canlılar üzerindeki etkilerini anlamak açısından da önem taşıyor.

Sırada ne var?

2 Ağustos 2027'deki tam Güneş tutulması, Kuzey Afrika ve Orta Doğu'da altı dakikayı aşan tam örtülme süresiyle bu tür araştırmalar için yeni ve uzun bir fırsat sunacak.

Kısaca

• Tam tutulmada kuşlar susuyor, gece böcekleri ve kurbağalar ses vermeye başlıyor.
• 2024 tutulmasında 29 kuş türü, tutulmanın ardından yeni bir sabahmış gibi şarkı söyledi.
• 2017'de radar verileri, uçan canlıların karanlıkta havadan çekildiğini gösterdi.
• Tutulmalar, ışığın hayvan davranışındaki rolünü ölçmek için doğal bir deney sunuyor.