Ay, Venüs'ü güpegündüz bir saatliğine gözden sakladı

17 Haziran 2026'da ABD ve Kanada'nın büyük bölümünde gökyüzü meraklıları, güpegündüz yaşanan nadir bir olaya tanık oldu: ince hilal halindeki Ay, gökyüzünün en parlak gezegeni Venüs'ün önünden geçerek onu yaklaşık bir saatliğine gözden sakladı. NASA fotoğrafçısı, Venüs'ün Ay'ın kenarının ardında kaybolduğu anı Washington'daki NASA genel merkez binasından görüntüledi.

Ay örtülmesi nedir?

Örtülme, bir gök cisminin, gözlemcinin bakış doğrultusunda başka bir gök cisminin tam önünden geçerek onu geçici olarak gizlemesidir. Ay, gökyüzünde yaklaşık 27,3 günde bir tur atarken yıldızların ve gezegenlerin önünden sık sık geçer. Ancak bir örtülmenin belirli bir yerden görülebilmesi için Ay'ın yörüngesinin, o gezegenle tam o bölgeden bakıldığında çakışması gerekir. Bu nedenle parlak bir gezegenin, üstelik gündüz ve geniş bir nüfusun yaşadığı bölgeden görülebilecek şekilde örtülmesi sık rastlanan bir durum değildir.

Venüs'ün ABD'den gündüz vakti Ay tarafından örtülmesinin en son 11 yıl önce gözlenebildiği bildirildi. NASA'ya göre bu olay, 2026'da yaşanacak üç Venüs örtülmesinin ilkiydi.

Olay nasıl yaşandı?

Örtülme sırasında Ay yalnızca yüzde 11-12 oranında aydınlık, ince bir hilal halindeydi. Ay ile Venüs, gökyüzünde Güneş'ten yaklaşık 38-40 derece uzakta bulunuyordu. Olay, batı Afrika ve kuzey Güney Amerika'dan başlayıp Kuzey Amerika'nın büyük bölümünü geçerek Pasifik Okyanusu'nda sona eren bir kuşak boyunca görülebildi. ABD'nin 48 eyaletinin yanı sıra Kanada, Meksika, Karayipler, Brezilya ve Venezuela'nın bazı bölgeleri de bu kuşak içindeydi.

Süre ve saatler gözlem yerine göre değişti. Örneğin Los Angeles'ta Venüs yerel saatle 11.40'ta Ay'ın arkasında kayboldu ve 12.44'te yeniden göründü. Chicago'da bu saatler 14.24 ve 15.50, Atlanta'da 15.39 ve 17.07, Boston'da ise 16.00 ve 17.08 oldu. New Jersey'deki Newark'ta örtülme yaklaşık 1 saat 17 dakika sürdü.

Gündüz gözlemin zorlukları

Gündüz yaşanan örtülmeleri izlemek gece olanlara göre çok daha zor. İnce hilal halindeki Ay, parlak gün ışığında çıplak gözle neredeyse seçilemez. Venüs ise Güneş ve Ay'dan sonra gökyüzünün en parlak cismi olduğu için iyi koşullarda gündüz de görülebilir, ancak tam yerini bilmek gerekir. Bu nedenle gözlemciler dürbün ya da küçük teleskop kullandı.

Gündüz gözlemlerinde en büyük tehlike, dürbün veya teleskobun yanlışlıkla Güneş'e çevrilmesi. Güneş'e optik bir araçla bakmak kalıcı göz hasarına yol açabilir. Uzmanlar, Güneş'i bir binanın gölgesinde kalarak engellemeyi ve binanın kenarını referans alarak Ay ile Venüs'ü aramayı önerdi.

Akşam süren gökyüzü gösterisi

Örtülme sona erdikten sonra da gökyüzü sürprizlerle doluydu. Güneş battığında hilal Ay ve Venüs batı ufkunda birlikte göründü. Ay'ın sol üst tarafında yaklaşık 8 derece uzaklıkta parlak Jüpiter, onun da sağ alt tarafında Merkür yer aldı; dört cisim yaklaşık 17 derecelik bir alana yayıldı. Ay'ın sağ alt tarafında ise yaklaşık bin yıldızdan oluşan Arı Kovanı (Beehive) yıldız kümesi seçilebiliyordu. Fotoğraflarda Ay'ın karanlık bölümünün Dünya'dan yansıyan ışıkla soluk biçimde aydınlandığı "Dünya ışığı" da yakalanabildi.

Neden önemli?

Örtülmeler yalnızca görsel bir şölen değil, bilimsel açıdan da değerli. Tarih boyunca Ay örtülmeleri, Ay'ın yörüngesini hassas biçimde belirlemek, yıldızların konumlarını ölçmek ve hatta bazı yıldızların çift olduğunu keşfetmek için kullanıldı. Bir cismin Ay kenarının arkasında kaybolma süresi, o cismin görünür boyutu hakkında bilgi verir. Gezegen örtülmelerinde ise gezegen diskinin Ay kenarının ardında yavaş yavaş kaybolması, amatör gözlemciler için bile etkileyici kareler sunar.

Sırada ne var?

NASA'nın açıklamasına göre 17 Haziran olayı, 2026'daki üç Venüs örtülmesinin ilkiydi; yıl içinde Ay, Venüs'ün önünden iki kez daha geçecek. Her örtülme yalnızca belirli bir kuşaktan izlenebildiği için, gözlem yapmak isteyenlerin kendi konumlarına göre hazırlanmış örtülme haritalarına başvurması gerekiyor.

Venüs neden bu kadar parlak?

Venüs, Güneş'e en yakın ikinci gezegen ve Dünya'nın en yakın komşusu. Kalın, yüksek yansıtıcılığa sahip bulut örtüsü, üzerine düşen Güneş ışığının büyük bölümünü geri yansıtıyor. Bu nedenle Venüs, gökyüzünde Güneş ve Ay'dan sonra en parlak doğal cisim. Teleskopla bakıldığında Venüs'ün de Ay gibi evreler gösterdiği görülür; bu gözlem, 17. yüzyılda Galileo'nun gezegenlerin Güneş'in çevresinde dolandığı görüşünü desteklemesinde önemli rol oynamıştı.

Kısaca

• 17 Haziran 2026'da hilal Ay, Venüs'ü gündüz vakti yaklaşık bir saatliğine gizledi.
• Olay ABD'nin 48 eyaletinden ve Kanada'nın bir kısmından görülebildi.
• ABD'den gözlenebilen son gündüz Venüs örtülmesi 11 yıl önceydi.
• Gözlem için dürbün gerekti; Güneş'e yanlışlıkla bakmamak için bina gölgesi önerildi.