NASA uçağı 15 kilometre yükseklikte Ay'ın gölgesini kovaladı

12 Ağustos 2026'daki tam Güneş tutulmasını izlemenin en iyi yerlerinden biri yer değil, gökyüzüydü. NASA'nın WB-57F yüksek irtifa araştırma uçağı İzlanda açıklarında yaklaşık 15 kilometre yüksekliğe çıktı ve Ay'ın gölgesinin izlediği dar şerit boyunca uçarak Güneş koronasını bulutların, tozun ve su buharının üzerinden kaydetti. Uçuş sırasında kokpitten çekilen bir videodan alınan kare, 5 Eylül'de NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı oldu.

Bulutların üstünde tam tutulma

Görüntüde tam örtülmenin başladığı an yer alıyor: Ay'ın diski Güneş'i kapatmış, çevresinde inci rengi korona belirmiş. Ay'ın gölgesindeki gökyüzü kararmış; karenin ortasının solunda Venüs parlıyor, tutulan Güneş'in sağında ise Jüpiter ve Merkür güçlükle seçiliyor. Aşağıda, gölgenin ulaşmadığı uzak ufuk çizgisi ise hâlâ aydınlık. Bu, tam tutulmayı yüksekten izleyenlerin tanıdığı bir manzara: gölgenin kenarının ötesinde gün devam ediyor.

Uçağı NASA Johnson Uzay Merkezi pilotları John Gustine ve Tom Parent uçurdu; algılayıcı operatörü Cary Klemm, tam örtülme süresince kameraları yönetti, odak ve pozlamayı ayarlayarak Güneş'teki yapıları izledi. Uçuş rotası, uçağın Ay'ın gölgesinde kalabildiği süreyi en uzun tutacak biçimde önceden ayrıntılı hesaplarla belirlendi.

Neden uçaktan gözlem?

Bu tutulmanın tam örtülme hattı büyük ölçüde okyanus üzerinden geçiyordu ve bu bölgelerde bulut çok yaygın. Yaklaşık 15 kilometre yükseklikte uçak, gözlemleri bozan bulutların ve atmosferdeki su buharının çoğunun üzerinde kaldı. Bu yükseklik, atmosferin alt katmanlarında büyük ölçüde soğurulan kızılötesi dalga boylarını gözlemeyi de mümkün kıldı. Uçağa yerleştirilen kamera takımı, koronayı ve Güneş'teki fışkırmaları görünür ışığın ve kızılötesinin farklı dalga boylarında görüntüledi.

Bilim ekibinin başında Colorado'nun Boulder kentindeki Southwest Research Institute'tan Amir Caspi vardı. Caspi, WB-57F'nin yüksek irtifa yeteneğinin bu değerli dalga boylarına erişimde belirleyici olduğunu vurguladı.

Koronanın çözülemeyen sırrı

Araştırmanın merkezinde, Güneş fiziğinin en eski bulmacalarından biri duruyor: Güneş'in görünür yüzeyi yaklaşık 5.500 santigrat derece iken, dış atmosferi korona bir milyon derecenin üzerine çıkıyor. Enerjinin koronaya nasıl taşındığı ve plazmanın oradan uzaya nasıl aktığı hâlâ tam bilinmiyor. Koronayı ayrıntılı görmek ise zor; Güneş'in parlak diski onu bastırıyor. Tam tutulma, doğanın sunduğu kusursuz bir örtü. Bu kısa pencerede toplanan veriler, Dünya'yı etkileyen uzay havasını, yani Güneş rüzgârı ve Güneş patlamalarının uydular, iletişim ve elektrik şebekeleri üzerindeki etkilerini anlamaya katkı sağlıyor.

WB-57 uçakları bu işe yabancı değil. Caspi'nin ekibi 2017'de ABD'yi kesen tutulmayı da bu uçaklarla kovalamıştı. 8 Nisan 2024'teki tutulmada ise iki WB-57, Meksika'nın Mazatlán kıyısı açıklarında yine yaklaşık 15 kilometre yükseklikte gölgeyi izlemiş, üç ayrı bilim ekibi koronayı burun ve kanatlara yerleştirilen aygıtlarla incelemişti. 2026 deneyi, bu çalışmaların geliştirilmiş bir devamı niteliğinde.

Avrupa için tarihî bir tutulma

12 Ağustos 2026 tutulması kuzey Sibirya'dan başlayıp Kuzey Kutbu, Grönland, İzlanda, Atlas Okyanusu ve kuzey İspanya üzerinden geçti. Tam örtülme en uzun, İzlanda kıyısının yaklaşık 45 kilometre batısında, 2 dakika 18 saniye sürdü. Bu, 20 Mart 2015'ten beri Avrupa'dan görülen ilk tam Güneş tutulmasıydı; İzlanda için 1954'ten, İspanya anakarası için ise 1905'ten bu yana ilk tam tutulma oldu.

Uçak bu görev için 9 Ağustos'ta Houston'daki Ellington Field'dan kalktı, Maine'deki Bangor'da mola verdi ve 10 Ağustos'ta İzlanda'daki Keflavík Havalimanı'na ulaştı. Gözlemler bu üssten yapıldı.

Sırada ne var?

Southwest Research Institute liderliğindeki ekip şimdi farklı dalga boylarında toplanan görüntüleri inceleyerek koronadaki karmaşık ve hızla değişen yapıları çözmeye çalışıyor. Avrupa'nın bir sonraki büyük tutulma fırsatı ise yakın: 2 Ağustos 2027'de İspanya'nın güneyinden başlayıp Kuzey Afrika ve Mısır üzerinden geçecek tam tutulmada örtülme, Luksor yakınlarında 6 dakikayı aşacak.

Yerden, havadan ve uzaydan

WB-57F, NASA'nın bu tutulma için kurduğu tek gözlem noktası değildi. Ajans, tutulmayı yer istasyonlarından, bilimsel balonlardan ve uzaydaki Güneş gözlem araçlarından da izledi; ardından bu farklı bakış açılarından elde edilen görüntüleri kamuoyuyla paylaştı. Farklı yüksekliklerden ve farklı dalga boylarında toplanan verilerin bir araya getirilmesi, tek bir gözlem noktasının veremeyeceği kadar bütünlüklü bir korona resmi çıkarmayı amaçlıyor. Bu yaklaşımda uçak, yerdeki gözlemcilerin bulut riskine karşı bir sigorta işlevi de görüyor.

Kısaca

• NASA'nın WB-57F uçağı 12 Ağustos 2026 tutulmasını İzlanda açıklarında yaklaşık 15 kilometre yükseklikten gözledi.
• Amaç, koronanın neden yüzeyden çok daha sıcak olduğunu anlamak.
• Yükseklik, bulutların üstüne çıkmayı ve kızılötesi gözlemi mümkün kıldı.
• Tutulma, Avrupa'dan 2015'ten beri görülen ilk tam tutulmaydı.