GRB 221009A'nın jeti içi boş olabilir: 2 MeV tümseği ve 40 MeV çizgisi
IHEP öncülüğündeki ekip, CSES-01 uydusunun doygunluğa uğramayan verisiyle en parlak gama patlamasının MeV tayfını çıkardı; sonuç manyetik baskın, merkezi zayıf bir jete işaret ediyor.

Şimdiye dek kaydedilmiş en parlak gama ışını patlaması olan GRB 221009A'nın MeV enerjili ışığı yeniden çözüldü. Çin Bilimler Akademisi Yüksek Enerji Fiziği Enstitüsü (IHEP) öncülüğündeki bir ekip, patlamanın en şiddetli anında bile bozulmayan bir parçacık dedektörünün verisini onarıp 2–255 MeV aralığında kesintisiz bir tayf çıkardı. Sonuç, patlamayı doğuran jetin içinin boş olabileceğine işaret ediyor. Çalışma Kasım ayında The Astrophysical Journal Letters'ta yayımlandı; makale arXiv'e de 11 Kasım'da yüklendi.
Neden bu patlama özel?
Gama ışını patlamaları, kütleçekimiyle çöken devasa yıldızların ya da birleşen nötron yıldızlarının ardından ışık hızına yakın fırlayan madde jetlerinden doğuyor. GRB 221009A, 9 Ekim 2022'de yaklaşık 2,4 milyar ışık yılı uzaklıktan (kırmızıya kayma 0,151) geldi ve parlaklığı yüzünden "tüm zamanların en parlağı" anlamına gelen BOAT lakabını aldı. Makaleye göre GECAM-C'nin ölçümü, patlamanın izotropik eşdeğer enerjisini yaklaşık 1,5 × 10^55 erg düzeyinde verdi.
Aynı parlaklık, gözlemciler için bir sorundu. Fermi'nin GBM dedektörü en şiddetli evrede doygunluğa ulaştı, veri paketlerinin bir bölümü kurtarılamaz hale geldi; Fermi LAT'ın etkin alanı da düştü. Dolayısıyla jetin merkezî makinesi hakkında en çok bilgi taşıyan MeV–alt-GeV aralığı, tam da en kritik anlarda eksik kalmıştı.
Dedektör olarak bir deprem uydusu
Ekibin çözümü beklenmedik bir aletten geldi: Çin–İtalya ortak yapımı CSES-01 uydusundaki HEPP-H. Bu alet esas olarak Dünya çevresindeki yüklü parçacıkları izlemek için tasarlanmış; gama ışınlarını doğrudan değil, çevre malzemede oluşan ikincil elektronlar üzerinden algılıyor. Makalenin anlattığına göre bu "dolaylı" yapı, aşırı yüksek akıda parçacıkların üst üste binmesini azaltarak işe yaradı. Yine de aletin ölü zamanı yaklaşık 240 mikrosaniye ve bu yüzden ekip, tüm veri alma sürecini Monte Carlo benzetimleriyle modelleyip özel bir düzeltme çerçevesi geliştirmek zorunda kaldı. Sonuçlar GECAM-C ve Fermi verileriyle çapraz doğrulandı.
İki sürpriz: 2 MeV tümseği ve 40 MeV çizgisi
Birincisi, patlamanın en şiddetli on saniyesinde (referans zamandan 225–235 saniye sonra) tayfta yaklaşık 2 MeV'de olağandışı bir tümsek görüldü. Yazarlar bunu, jetin en dibindeki sıcak ve "saf" bir ateş topunun fotosfer ışımasıyla uyumlu buluyor. Zaman boyunca toplandığında bu termal bileşen, toplam gama ışını enerjisinin yalnızca yüzde 6'sını oluşturuyor. Yani enerjinin büyük kısmını sıcak ateş topu değil, manyetik alanın taşıdığı enerji sağlıyor görünüyor.
İkincisi, daha önce de bildirilmiş dar bir yayma çizgisinin yeniden doğrulanması. Fermi/GBM verisinde 10 MeV dolaylarında bir çizgi keşfedilmiş, sonraki bir analiz ise çizginin yaklaşık 37 MeV'den başlayıp zamanla düştüğünü göstermişti. HEPP-H verisi bu zaman evrimini, enerjinin yaklaşık 1/t ile azalmasıyla doğruladı. Yazarlar bunu, elektron–pozitron çiftlerinin yok oluşuyla (annihilasyon) ve jetin eğriliğinden doğan bir etkiyle açıklıyor. Çizginin genişliği yaklaşık yüzde 10 gibi dar.
"İçi boş jet" ne demek?
Asıl ilginç ayrıntı çizginin parlaklığında. Çizgi akısı hemen artıp sonra düşmüyor; önce beklenen sönüm eğrisinin altında kalıyor, sonra giderek sönüyor ("yüksel-sonra-düş" profili). Ekip bunu, jetin ekseni yakınında ışımanın zayıf, daha yüksek enlemlerde ise güçlü olmasıyla yorumluyor: manyetik olarak baskın, merkezi boş ya da zayıf bir yapı. Dar çizgi genişliği de çiftlerin hızla soğuduğuna işaret ediyor.
Sınırlar
Bu bir doğrudan görüntüleme değil, tayf verisinden yapılan çıkarım. Makalenin kendisi de en erken çizgi ölçümünün anlamlılığının düşük (2,6 sigma) olduğunu ve bu yüzden zaman evriminin yeniden uydurulmadığını belirtiyor; sonuçlar önceki analizle yapılan geriye doğru ekstrapolasyonla uyumlu. Başka modeller de aynı gözlemi açıklayabilir.
Sırada ne var?
Yazarlar bu yöntemin, bilinen en parlak patlamada MeV–alt-GeV aralığına nadir bir pencere açtığını vurguluyor. Gelecekte başka parlak patlamalarda benzer çizgi ve tümsekler aranırsa, jetlerin manyetik yapısı bir örnekten fazlasıyla sınanabilecek. O zamana dek BOAT, bu enerji aralığı için eldeki en temiz referans olmayı sürdürüyor.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















