23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09
Bilim ve Astrofizik

GRB 221009A'nın jeti içi boş olabilir: 2 MeV tümseği ve 40 MeV çizgisi

IHEP öncülüğündeki ekip, CSES-01 uydusunun doygunluğa uğramayan verisiyle en parlak gama patlamasının MeV tayfını çıkardı; sonuç manyetik baskın, merkezi zayıf bir jete işaret ediyor.

Bilim ve AstrofizikThe Astrophysical Journal Letters
GRB 221009A'nın jeti içi boş olabilir: 2 MeV tümseği ve 40 MeV çizgisi

Şimdiye dek kaydedilmiş en parlak gama ışını patlaması olan GRB 221009A'nın MeV enerjili ışığı yeniden çözüldü. Çin Bilimler Akademisi Yüksek Enerji Fiziği Enstitüsü (IHEP) öncülüğündeki bir ekip, patlamanın en şiddetli anında bile bozulmayan bir parçacık dedektörünün verisini onarıp 2–255 MeV aralığında kesintisiz bir tayf çıkardı. Sonuç, patlamayı doğuran jetin içinin boş olabileceğine işaret ediyor. Çalışma Kasım ayında The Astrophysical Journal Letters'ta yayımlandı; makale arXiv'e de 11 Kasım'da yüklendi.

Neden bu patlama özel?

Gama ışını patlamaları, kütleçekimiyle çöken devasa yıldızların ya da birleşen nötron yıldızlarının ardından ışık hızına yakın fırlayan madde jetlerinden doğuyor. GRB 221009A, 9 Ekim 2022'de yaklaşık 2,4 milyar ışık yılı uzaklıktan (kırmızıya kayma 0,151) geldi ve parlaklığı yüzünden "tüm zamanların en parlağı" anlamına gelen BOAT lakabını aldı. Makaleye göre GECAM-C'nin ölçümü, patlamanın izotropik eşdeğer enerjisini yaklaşık 1,5 × 10^55 erg düzeyinde verdi.

Aynı parlaklık, gözlemciler için bir sorundu. Fermi'nin GBM dedektörü en şiddetli evrede doygunluğa ulaştı, veri paketlerinin bir bölümü kurtarılamaz hale geldi; Fermi LAT'ın etkin alanı da düştü. Dolayısıyla jetin merkezî makinesi hakkında en çok bilgi taşıyan MeV–alt-GeV aralığı, tam da en kritik anlarda eksik kalmıştı.

Dedektör olarak bir deprem uydusu

Ekibin çözümü beklenmedik bir aletten geldi: Çin–İtalya ortak yapımı CSES-01 uydusundaki HEPP-H. Bu alet esas olarak Dünya çevresindeki yüklü parçacıkları izlemek için tasarlanmış; gama ışınlarını doğrudan değil, çevre malzemede oluşan ikincil elektronlar üzerinden algılıyor. Makalenin anlattığına göre bu "dolaylı" yapı, aşırı yüksek akıda parçacıkların üst üste binmesini azaltarak işe yaradı. Yine de aletin ölü zamanı yaklaşık 240 mikrosaniye ve bu yüzden ekip, tüm veri alma sürecini Monte Carlo benzetimleriyle modelleyip özel bir düzeltme çerçevesi geliştirmek zorunda kaldı. Sonuçlar GECAM-C ve Fermi verileriyle çapraz doğrulandı.

İki sürpriz: 2 MeV tümseği ve 40 MeV çizgisi

Birincisi, patlamanın en şiddetli on saniyesinde (referans zamandan 225–235 saniye sonra) tayfta yaklaşık 2 MeV'de olağandışı bir tümsek görüldü. Yazarlar bunu, jetin en dibindeki sıcak ve "saf" bir ateş topunun fotosfer ışımasıyla uyumlu buluyor. Zaman boyunca toplandığında bu termal bileşen, toplam gama ışını enerjisinin yalnızca yüzde 6'sını oluşturuyor. Yani enerjinin büyük kısmını sıcak ateş topu değil, manyetik alanın taşıdığı enerji sağlıyor görünüyor.

İkincisi, daha önce de bildirilmiş dar bir yayma çizgisinin yeniden doğrulanması. Fermi/GBM verisinde 10 MeV dolaylarında bir çizgi keşfedilmiş, sonraki bir analiz ise çizginin yaklaşık 37 MeV'den başlayıp zamanla düştüğünü göstermişti. HEPP-H verisi bu zaman evrimini, enerjinin yaklaşık 1/t ile azalmasıyla doğruladı. Yazarlar bunu, elektron–pozitron çiftlerinin yok oluşuyla (annihilasyon) ve jetin eğriliğinden doğan bir etkiyle açıklıyor. Çizginin genişliği yaklaşık yüzde 10 gibi dar.

"İçi boş jet" ne demek?

Asıl ilginç ayrıntı çizginin parlaklığında. Çizgi akısı hemen artıp sonra düşmüyor; önce beklenen sönüm eğrisinin altında kalıyor, sonra giderek sönüyor ("yüksel-sonra-düş" profili). Ekip bunu, jetin ekseni yakınında ışımanın zayıf, daha yüksek enlemlerde ise güçlü olmasıyla yorumluyor: manyetik olarak baskın, merkezi boş ya da zayıf bir yapı. Dar çizgi genişliği de çiftlerin hızla soğuduğuna işaret ediyor.

Sınırlar

Bu bir doğrudan görüntüleme değil, tayf verisinden yapılan çıkarım. Makalenin kendisi de en erken çizgi ölçümünün anlamlılığının düşük (2,6 sigma) olduğunu ve bu yüzden zaman evriminin yeniden uydurulmadığını belirtiyor; sonuçlar önceki analizle yapılan geriye doğru ekstrapolasyonla uyumlu. Başka modeller de aynı gözlemi açıklayabilir.

Sırada ne var?

Yazarlar bu yöntemin, bilinen en parlak patlamada MeV–alt-GeV aralığına nadir bir pencere açtığını vurguluyor. Gelecekte başka parlak patlamalarda benzer çizgi ve tümsekler aranırsa, jetlerin manyetik yapısı bir örnekten fazlasıyla sınanabilecek. O zamana dek BOAT, bu enerji aralığı için eldeki en temiz referans olmayı sürdürüyor.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor
  2. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)
  3. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi
  4. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  5. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  6. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç
  6. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  2. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  3. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde21 Kasım
  4. NASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildiNASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildi21 Kasım
  5. Bilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciriBilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciri20 Kasım

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar