Bandwagon-5 yörüngede: ilk özel alçak yörünge navigasyon ağının uyduları da yola çıktı

SpaceX'in Falcon 9 roketi, Bandwagon-5 adlı ortak yolculuk (rideshare) görevini 20 Ekim Salı günü yerel saatle 07.04'te, Türkiye saatiyle 14.04'te Florida'daki Cape Canaveral Uzay Kuvvetleri İstasyonu'nun SLC-40 rampasından fırlattı. Şirketin görev sayfasına göre roketin taşıdığı 32 yük arasında küp uydular, mikro uydular ve atmosfere geri dönecek araçlar bulunuyordu.

Görev ilk olarak 19 Ekim için planlanmıştı; SpaceX ertesi gün için ayırdığı yedek fırsatı kullandı. Fırlatma öncesindeki ayrıntılar ve yük listesinin tamamı için Bandwagon-5 ön haberimize bakabilirsiniz.

Birinci kademe 19. kez döndü

SpaceX'e göre bu görevde kullanılan birinci kademe 19. uçuşunu yaptı. Aynı kademe daha önce NASA'nın Crew-9 astronot görevini, RRT-1'i, Firefly'ın Blue Ghost Mission 1 Ay iniş görevini, Fram2'yi, SXM-10 ve SXM-11'i, MTG-S1 meteoroloji uydusunu, EchoStar XXV'i ve 10 Starlink görevini uçurmuştu. Kademe ayrılmanın ardından Atlantik Okyanusu'ndaki "A Shortfall of Gravitas" adlı insansız gemiye indi.

Aynı kademenin Crew-9 ile iki astronotu taşımasından Bandwagon-5'e kadar 19 kez kullanılması, yeniden kullanılabilir roketlerin artık sıradan bir işletme pratiğine dönüştüğünü gösteriyor. Ortak yolculuk görevlerinin ekonomisi de büyük ölçüde buna dayanıyor: Küçük uydu sahipleri bütün bir roket yerine yalnız kendi yüklerinin payını ödüyor.

GPS'e ticari bir rakip: Xona'nın altı uydusu

Görevin en dikkat çeken yolcularından biri, Kaliforniya merkezli Xona Space Systems'in altı uydusuydu. SpaceX'in ayrılma çizelgesinde Pulsar-01, -02, -03 ve -04 ile PTS-1 ve PTS-2 adlarıyla yer alan bu araçlar, şirketin Pulsar adını verdiği alçak Dünya yörüngesi (LEO) konumlama, navigasyon ve zamanlama takımının üretim aşamasındaki ilk uyduları.

GPS gibi geleneksel navigasyon sistemleri, çok daha yüksekteki orta yörüngede dolaşan, onlarca yıl çalışmak üzere tasarlanmış büyük devlet uydularına dayanıyor. Xona ise çok daha alçakta, çok sayıda küçük uyduyla aynı işi yapmayı hedefliyor. Alçak yörüngenin avantajı, sinyalin yeryüzüne çok daha güçlü ulaşabilmesi.

Şirketin 9 Ekim'de yayımladığı açıklamaya göre altı uydunun dördü, Aerospacelab'in Pulsar-0 deneme uydusunda kullanılan ve navigasyon görevine göre değiştirilen uydu gövdesi üzerine kurulu. Bu dört uydu, şirketin ilk pazarlarında yaklaşık 12 saatlik bir tekrar ziyaret süresiyle hizmet vermeye başlayacak. Xona'ya göre ABD, Kanada ve Avrupa'nın büyük bölümündeki ilk müşteriler günde 8 yayın alacak; her biri yaklaşık 25 dakika sürecek ve her geçişte kısa bir süre dört uydu aynı anda görünür olacak.

Diğer iki uydu, PTS-1 ve PTS-2, Xona'nın Kaliforniya'nın Burlingame kentindeki tesisinde tamamen şirket içinde tasarlanıp üretilen ilk araçlar. Şirket bunları hizmet vermekten çok, yeni uydu tasarımını yörüngede sınamak ve haftada birden fazla uydu üretme hedefinin temelini atmak için gönderdiğini söylüyor.

Neden iki yörünge düzlemi?

Dört uydu küresel bir navigasyon takımı için yetersiz; bir konumu yalnız uydu sinyalleriyle belirlemek için genellikle aynı anda en az dört uyduya ihtiyaç duyulur. Xona bu ikilemi, Dünya'nın basıklığının yörüngeleri yavaşça döndürmesinden, yani yörünge presesyonundan yararlanan iki düzlemli bir yerleşimle çözmeye çalışıyor. Şirkete göre bu düzen, bir yandan tek uydunun görünmediği boşlukları en aza indirirken bir yandan da dört uydunun birlikte görünür olduğu pencereler yaratıyor ve yalnız Pulsar sinyalleriyle tam bir konum çözümü göstermeyi mümkün kılıyor.

Xona, aralıklı kapsamanın bile işe yarayabileceğini savunuyor. Şirketin ilk hedeflerinden biri kritik zamanlama altyapısı: Bu sistemlerin çoğu, GNSS (küresel uydu navigasyon sistemleri) sinyali geçici olarak kesildiğinde çalışmaya devam edebilen hassas saatlere sahip. Xona'ya göre gökyüzünden geçen güvenilir bir Pulsar sinyali, alınan GPS bilgisinin tutarlı ve güvenilir olup olmadığını denetlemek için bağımsız bir ölçüm sağlayabilir.

İddialar ve sınırlar

Şirketin açıklamalarına göre Haziran 2025'te fırlatılan Pulsar-0 deneme uydusuyla 500'ü aşkın yayın yapıldı ve ticari alıcılarla 2 santimetrenin altında doğruluk gösterildi. Xona, sinyallerinin GPS'ten 100 kata kadar güçlü olduğunu, sahte sinyal (spoofing) saldırılarına karşı şifreli koruma içerdiğini ve GPS ile aynı L bandında çalıştığı için mevcut cihazlara yazılım güncellemesiyle eklenebileceğini söylüyor. ABD Federal İletişim Komisyonu (FCC) da 3 Ağustos'ta şirkete 250'yi aşkın uydudan oluşan tam takımdan yayın yapma izni vermişti.

Bu performans rakamları şirketin kendi beyanı; bağımsız ve geniş ölçekli bir doğrulama, uydular hizmete girdikten sonra mümkün olacak. Xona'nın kendi ifadesiyle tam işlevsellik için yüzlerce uydunun daha üretilip fırlatılması gerekiyor. Uydu navigasyonunun geleceğine dair farklı bir yaklaşım için GPS takımyıldızlarının sürüklenmesine Ay'dan çözüm arayan çalışmayı da okuyabilirsiniz.

Fergani'nin FRG-100D4'ü

SpaceX'in ayrılma çizelgesinde Türkiye'den de bir yük vardı: Fergani Uzay tarafından listeye eklenen FRG-100D4. Fergani'nin haber sayfasında fırlatma saatinden sonra bu uyduya dair henüz bir açıklama yer almıyor; uydunun ayrıldığı, yörüngeden sinyal verip vermediği ve neyi sınayacağı bu nedenle şimdilik belirsiz.

Görevdeki diğer yükler arasında ICEYE'nin dört radar uydusu, Capella Space'in Acadia-11 ve Acadia-12'si, Planet'in Pelican-12'si, Umbra'nın iki uydusu ve Varda Space Industries'in W-Series 7 aracı bulunuyor. Önümüzdeki günlerde uydu sahiplerinin yörüngeden ilk temas duyuruları, Bandwagon-5'in ne kadar başarılı geçtiğini netleştirecek.