Fermi arşivinde pulsar avı bir milyon kat hızlandı: şifreleme matematiğiyle yeni pulsar bulundu
Weizmann ve Max Planck ekipleri, Fermi'nin açık verisinde pulsar aramayı şifreleme algoritmalarından ödünç alınan geometriyle hızlandırdı ve saniyede 261 kez dönen PSR J1622−7204'ü buldu.

Uluslararası bir ekip, NASA'nın herkese açık Fermi verisinde pulsar aramayı eskisine göre yaklaşık bir milyon kat hızlandıran bir yöntem geliştirdi. NASA'nın 19 Kasım'da duyurduğuna göre çalışma Physical Review Letters dergisinde yayımlandı. Ekip, 15 yıllık Fermi verisini tarayarak saniyede 261 kez dönen yalnız bir pulsar buldu: PSR J1622−7204. Bunun için standart bir işlemcinin yaklaşık 10 saatlik hesabı yetti; önceki en iyi yöntem ise 600 yıllık işlemci süresi harcamasına rağmen bu pulsarı bulamamıştı.
Pulsar nedir, gama ışınlarında neden bulunması zor?
Pulsar, hızla dönen bir nötron yıldızıdır; yani ölmüş bir yıldızın yoğun çekirdeği. NASA'nın tarifiyle bir deniz feneri gibi ışınım demetlerini Dünya'nın yönüne doğru süpürür. Fermi Gama Işını Uzay Teleskobu ise 2008'den beri tüm gökyüzünü üç saatte bir tarıyor ve evrenin en yüksek enerjili ışık biçimi olan gama ışınlarını izliyor.
Sorun şurada: Fermi belirli bir pulsardan yalnızca çok az foton topluyor ve bu fotonlar, başka gama ışını kaynaklarından ve genel arka plandan gelen fotonlarla karışık geliyor. Sinyali bulmak için aynı anda birkaç bilinmeyeni doğru tahmin etmek gerekiyor: yıldızın ne kadar hızlı döndüğü, dönüşünün ne kadar hızla yavaşladığı ve gökyüzünde tam olarak nerede durduğu. Araştırmanın baş yazarı, Max Planck Kütleçekim Fiziği Enstitüsü'nden (Albert Einstein Enstitüsü) Daniel Pook-Kolb, durumu şöyle anlatıyor: Pulsarın her dönüşü görülmüyor, dolayısıyla dönüşleri sayarak bir fotonun nereden geldiği hesaplanamıyor. Dört boyutlu bir ızgara var ve her yönde milyonlarca deneme yapılması gerekiyor; Pook-Kolb'a göre bunun için Dünya'da yeterli hesaplama gücü yok.
Şifreleme dünyasından gelen geometri hilesi
Bugüne kadar bilim insanları Fermi verisini küçük parçalara bölüp gönüllülerin bilgisayarlarının boşta kalan işlemci gücünü toplayarak tarıyordu. Buna rağmen tek bir pulsarı bulmak çoğu zaman yüzlerce bilgisayar yılı tutuyordu.
Yeni yöntemin fikri, Weizmann Bilim Enstitüsü'nden (İsrail) Dotan Gazith ile Barak Zackay'a ait. İkili aramayı bir geometri problemine çevirdi: çok boyutlu bir kafeste, yani düzenli aralıklarla dizilmiş noktalar topluluğunda en kısa vektörü bulmak. Bu teknik, gelecekte kuantum bilgisayarlara bile direnmesi hedeflenen şifreleme sistemlerini kırmaya çalışan kriptograflarca geliştirilen algoritmalardan yararlanıyor. Gazith'in ifadesiyle analizin şifrelemeyle bir ilgisi yok, ama bu algoritmalar pulsar arama probleminin çözümüne yardım edebiliyor. NASA, aynı tür kafes tekniklerinin uydu seyrüsefer sistemlerini daha verimli hale getirmekte de kullanıldığını belirtiyor.
Fikrin kökü yeni değil: Gazith, Pearlman ve Zackay'ın Ocak 2025'te The Astrophysical Journal'da yayımlanan çalışması, aynı kafes yaklaşımını bilinen bir gama ışını pulsarı üzerinde birkaç işlemci dakikasında çözerek kavram kanıtı olarak sunmuştu. Şimdiki çalışmanın farkı, yöntemin daha önce bilinmeyen bir pulsarı gerçekten ortaya çıkarması.
PSR J1622−7204 nasıl doğrulandı?
Algoritmanın her denemesi tek bir işlemci çekirdeğinde yaklaşık beş dakika sürüyor; NASA'ya göre bu, iki ile sekiz çekirdekli sıradan bir dizüstü bilgisayarda bile yapılabilecek bir iş. Yöntem bir pulsar adayı işaret ettikten sonra araştırmacılar adayı Fermi'nin tüm veri kümesiyle sınadı ve sinyalin rastlantıyla ortaya çıkamayacak kadar güçlü olduğunu gördü.
Açık veri sayesinde mümkün oldu
NASA, keşfi kurumun bilim verisini herkesin erişimine açan politikasına bağlıyor. Fermi'nin 18 yıllık verisinin tamamı kamuya açık ve veri gelmeye devam ediyor. Ortak yazar Colin Clark, bu açıklığın Fermi görev ekibinin dışındaki araştırmacıların, burada olduğu gibi tamamen yeni bir yaklaşımı aynı veri kümesine uygulamasına izin verdiğini söylüyor. Fermi proje bilimcisi Elizabeth Hays da bir ekibin yaptığı aramanın bir başkası tarafından yinelenip denetlenebildiğini, bunun bilimin tamamını iyileştirdiğini vurguluyor.
Sırada ikili sistemlerdeki pulsarlar var
Ekibin bir sonraki hedefi daha zor: bir yıldızın yörüngesinde dolanan, yani ikili sistemlerdeki pulsarları bulmak. Eşlik eden yıldızın çekimi sinyali bozduğu için geleneksel yöntemlerle bu pulsarları keşfetmek şimdiye dek neredeyse imkânsız sayılıyordu. Clark, veri kümesinde muhtemelen onlarca, belki yüzlerce böyle pulsar bulunduğunu, ama şimdiye kadar bulunamadığını söylüyor. Ekip, yeni algoritmayı gönüllülerin bilgisayar gücünü toplayan Einstein@Home programıyla birleştirip aramayı genişletmeyi planlıyor.
Bulgunun sınırı da belli: NASA'nın açıklaması şimdilik tek bir yeni pulsarı bildiriyor; yöntemin ikili sistemlerde de aynı başarıyı göstereceği henüz kanıtlanmadı. Yine de bir milyon katlık hız farkı, aynı arşivden çıkabilecek yeni keşiflerin kapısını aralıyor.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















