Yakın Dünya cismi

Yakın Dünya cismi (NEO), Güneş'e en yakın noktasındaki uzaklığı 1,3 astronomik birimden (yaklaşık 195 milyon kilometre) küçük olan asteroit ve kuyruklu yıldızlara verilen addır. Bu cisimlerin yörüngeleri Dünya'nın yörüngesine yaklaşabilir; yani bir gün Dünya ile çarpışma ihtimali taşırlar.

Nasıl sınıflandırılır?

Çoğu yakın Dünya cismi, Mars ile Jüpiter arasındaki ana asteroit kuşağından Jüpiter'in kütleçekimi ve rezonanslarının etkisiyle içeri savrulmuş asteroitlerdir. Küçük bir bölümü kuyruklu yıldız kökenlidir.

Asteroitler yörüngelerine göre gruplara ayrılır. Aten grubu Dünya'dan daha kısa süreli yörüngeye sahiptir ve çoğunlukla Dünya'nın yörüngesinin içinde dolaşır. Apollo grubu Dünya'nın yörüngesini keser ve yarı büyük ekseni 1 astronomik birimden büyüktür. Amor grubu Dünya'nın yörüngesine yaklaşır ama onu kesmez. Atira grubu ise tamamen Dünya yörüngesinin içinde kalır.

"Potansiyel tehlikeli asteroit" ise daha dar bir tanımdır: Dünya yörüngesine en yakın geçiş uzaklığı 0,05 astronomik birimden (yaklaşık 7,5 milyon kilometre) az olan ve boyutu yaklaşık 140 metreden büyük sayılan asteroitler. Bu etiket çarpacağı anlamına gelmez, yalnızca dikkatle izlenmesi gerektiğini belirtir. Tehlike düzeyi ise Torino ölçeğiyle 0'dan 10'a kadar derecelendirilir; bilinen hemen hemen her cismin değeri 0'dır.

Örnekler

433 Eros, bir asteroitin yörüngesine giren ilk uzay aracının (NEAR Shoemaker, 2000) incelediği cisimdir; araç görevin sonunda 2001'de yüzeye de indi. Hayabusa2 Japonya'nın Ryugu'dan, NASA'nın OSIRIS-REx aracı da Bennu'dan örnek getirdi; Bennu örneği Eylül 2023'te Dünya'ya ulaştı.

99942 Apophis'in 13 Nisan 2029'da Dünya'nın yüzeyine yaklaşık 32 bin kilometre uzaklıktan geçeceği kesinleşti. Bu mesafe, jeodurağan uyduların halkasından bile yakındır ama çarpma ihtimali yoktur; cisim yaklaşık 3,1 kadir parlaklığa ulaşıp çıplak gözle görülebilecek.

NASA'nın DART görevi 26 Eylül 2022'de Dimorphos adlı küçük asteroide bilerek çarptı ve ikili sistemin yörünge süresini yaklaşık 32 dakika kısalttı. Bu, bir cismin yörüngesinin insan yapımı bir araçla değiştirildiği ilk deneydir.

Neden önemli?

Yaklaşık 66 milyon yıl önce, 10 kilometre civarındaki bir cismin Chicxulub'a çarpması dinozorların yok oluşuyla ilişkilendirilir. Bugün bilinen yakın Dünya asteroitlerinin sayısı 37 binin üzerindedir ve bir kilometreden büyük olanların büyük çoğunluğu bulunmuştur. Bu cisimlerin hiçbirinin önümüzdeki yüzyıllarda büyük bir tehlike oluşturmadığı düşünülür. Eksik kalan kesim, 140 metreden küçük cisimlerdir; bunları bulmak için Vera Rubin Gözlemevi ve planlanan NEO Surveyor uzay teleskobu gibi araçlar kullanılacaktır.

Tarihçe

Keşfedilen ilk yakın Dünya asteroiti olan Eros, 1898'de Berlin'de Carl Gustav Witt tarafından bulundu. Gezegen savunması fikri ise 1990'lardan sonra, Shoemaker–Levy 9'un Jüpiter'e çarpması ve çarpma tehlikesine dair artan bilinçle ciddi bir araştırma alanına dönüştü.

Bilmeye değer ayrıntılar

Bir cismin yörüngesinin kesin biçimde hesaplanabilmesi için birkaç gün ya da hafta boyunca gözlenmesi gerekir. Yeni bulunan bir cisim önce "güvenlik listesinde" yer alır, ek gözlemlerle yörüngesi belirginleşince çoğunlukla tehlikeli adaylar arasından çıkar. Bunun nedeni, ilk ölçümlerdeki belirsizliğin çok geniş bir olası yörünge kümesi bırakmasıdır; yeni veri geldikçe bu küme daralır ve Dünya'nın içinde kalma ihtimali genellikle sıfıra iner. Tehlikeli sayılan bir cismin önceden bulunması, uzaya araç gönderip yörüngesini değiştirmeye yeterli zaman tanır; asıl risk, daha önce hiç görülmemiş küçük cisimlerin birdenbire ortaya çıkmasıdır.

İlgili terimler

• Asteroit
• Kuyruklu yıldız
• Göktaşı ve meteor
• Yörünge
• Gezegen savunması